Nú HEYRIST æ oftar í fréttum að fólk af landsbyggðinni sé að flytjast til
              höfuðborgarsvæðisins. Í sumum dagblöðum hefur verið talað um
              yfirvofandi fólksflótta. Á hinn bóginn sjást þess ekki merki að stjórnvöld
              landsins átti sig á því hvernig þau eigi að bregðast við vandanum. Ég tel
              af þeim sökum að tímabært sé að setja fram hugmynd sem ég hefi unnið
              að af og til í mörg ár og haldið erindi um endrum og sinnum.

              Hugmyndin

              Í sem stystu máli byggist hugmyndin á eftirfarandi:

              1. Byggð verði þjappað saman með betri vegum og vegaþjónustu og
              styttingu vegakerfisins eftir því sem mögulegt er með jarðgöngum, brúm
              yfir firði o.s.frv. í þeim tilgangi að stækka atvinnusvæði og þjónustusvæði
              og rjúfa einangrun einstakra landshluta og byggðar- laga.

              2. Verkefni sveitarfélaga verði aukin þannig að þau sjái að lokum um
              allan opinberan rekstur og framkvæmdir (t.d. vegi, hafnir, flugvelli,
              heilbrigðisstofnanir, skattheimtu, lögreglu, dómsmál, alla menntun
              o.s.frv).

              3. Gert er ráð fyrir að ofangreind samþjöppun byggðar, yfirtaka
              sveitarfélaga á verkefnum ríkisins og nauðsynleg myndun aðdráttarafls
              fyrir atvinnufyrirtæki verði til þess að landið skiptist í 8 sveitarfélög. (Sjá
              MYND nr. 1). Er þá auk þess byggt á eftirfarandi forsendum: Að
              lágmarksstærð hvers þjónustusvæðis þurfi að vera einhvers staðar í
              kringum 7-8 þúsund manns. Talið er að alls staðar þar sem möguleiki er
              á því að ná þeirri stærð beri að gera það þar sem best sé að yfirstjórn
              mála sé sem næst vettvangi. Að hvert sveitarfélag myndi a.m.k.
              sameiginlegt þjónustusvæði og auk þess samfellt atvinnusvæði eftir því
              sem mögulegt er. Þau munu í flestum meginatriðum líkjast núverandi
              kjördæmum, með eftirfarandi undantekningum: - Reykjavíkursvæðið verði
              eitt sveitarfélag.

              - Suðurnes verði sérstakt sveitarfélag.

              - Siglufjörður fylgi Norðurlandi eystra.

              - Strandir, Austur-Barðastrandasýsla og innsti hluti Ísafjarðardjúps fylgi
              Vesturlandi.
 

              Vegaframkvæmdir og þjöppun byggðar

              Þær framkvæmdir sem hugmyndin er byggð á eru bæði umfangsmiklar
              og geysilega dýrar.

              Yfirlit yfir helstu framkvæmdastaði og eðli framkvæmda á hverjum stað er
              að finna á MYND nr. 2. Gert er ráð fyrir að framkvæmdirnar verði mestar
              innan hinna væntanlegu sveitarfélaga en einnig á landsvísu.

              Gert er ráð fyrir langmestum framkvæmdum á Vestfjörðum og
              Austurlandi auk þess sem mikil áhersla er lögð á að rjúfa einangrun
              þessara landshluta.

              Á ofangreindum gögnum eru aðeins helstu vegir teknir fyrir. Einnig er gert
              ráð fyrir verulegu fé til umbóta á vegum til sveita enda eru um 90% allra
              bændabýla á landinu í minna en 60 km fjarlægð frá þéttbýli.
 

              Samanburður við Reykjavíkursvæðið og nágrenni

              Á MYND nr. 3 eru, sem dæmi, þéttbýlisstaðir á Vestfjörðum settir niður
              á Suðvesturlandi. Þar eru vegir almennt í því ástandi sem ætti að vera um
              allt land eftir framkvæmdirnar. Auk þess er hefð fyrir því að íbúar í
              Hveragerði, á Selfossi og fleiri bæjum á Suðurlandi sæki vinnu á
              Reykjavíkursvæðinu og að fólk á Reykjavíkursvæðinu sæki vinnu á
              þessum stöðum. Hugsað er að framkvæmdir til þéttingar byggðar á
              Vestfjörðum samkvæmt hugmyndinni séu yfirstaðnar.

              Hafa þarf í huga að umferðin er mjög hæg á álagstímum innan
              Reykjavíkursvæðisins. Fólk er þar yfirleitt 15-20 mín. á leiðinni í og úr
              vinnu. Það samsvarar 20-30 km vegalengd í akstri á góðum þjóðvegi.
              Komi menn utan af landi komast þeir strax inn á aðalbraut um leið og
              þeir aka inn á Reykjavíkursvæðið, þannig að þeir eru almennt séð heldur
              styttri tíma á ákvörðunarstað innan þess. Á MYND nr. 3 er gert ráð fyrir
              þessu með því að draga 15 km frá hinni raunverulegu vegalengd, auk
              þess sem miðað er við aðeins hægari umferð á leiðinni til og frá
              Hveragerði og Selfossi en á venjulegum þjóðvegi vegna umferðarþunga.
              Ekki er verið að sýna vegalengdir heldur tímalengdir.
 

              Áhrif styttingar vegalengda

              Áhrif styttingar vegalengda liggja yfirleitt ekki í augum uppi. Áhrif
              styttingar 50 km vegar um 10 km eru í raun meiri en þau 20% sem
              vegalengdin styttist um. Til nánari skýringar skal hér aftur vísað til
              umferðarinnar í Reykjavík þar sem það samsvarar 20-30 km að komast í
              vinnuna, eins og áður sagði. Ef miðað er við það er verið að stytta 50 ÷
              25 km eða 25 km umframvegalengd um 40%, eða tvöfalt meira en hin
              raunverulega stytting gefur til kynna.

              Forsendur

              Helstu forsendur hugmyndarinnar eru í sem allra stystu máli eftirfarandi:
              Meginástæðan fyrir fólksflutingum til Reykjavíkursvæðisins er sú að þar
              dafnar þjónusta og þjónusta dafnar ekki nema í nægilega miklum
              fólksfjölda. Sérhvert sveitarfélag verður að vera nægilega mannmargt og
              þétt til þess að geta staðið undir góðum og hagkvæmum framhaldsskóla
              og helst einhverjum greinum háskólamenntunar.

              Rjúfa verður einangrun landshluta og byggða til þess að fólki þyki fýsilegt
              að búa þar.

              Takist að stöðva fólksflóttann til þéttbýlissvæðanna sparast mikið fé.

              Sérhvert sveitarfélag þarf að mynda eins þétt atvinnu- og þjónustusvæði
              og mögulegt er. Því fjölmennara svæði því meiri sveigjanleiki og gróska í
              atvinnulífinu.

              Stækkun sveitarfélaga og tilfærsla verkefna frá ríkinu til þeirra gefur mikla
              möguleika á aukinni samhæfingu og þar með ódýrari opinberum rekstri.

              Það fer saman að atvinnutækifærum fer fjölgandi í þjónustugreinum og að
              fólk sækist eftir vinnu í þeim. Það eru þær sem dafna á
              þéttbýlissvæðunum enda er forsenda þess að flestar þjónustugreinar geti
              dafnað sú að nægilega margt fólk sé til staðar á þjónustusvæðinu. Það
              fer einnig saman að atvinnutækifærum fer fækkandi í framleiðslu,
              sjávarútvegi og landbúnaði og að áhugi fólks á vinnu í þeim fer þverrandi.
              Það eru þessar síðast nefndu atvinnugreinar sem eru
              langfyrirferðarmestar í flestum þéttbýliskjörnunum og strjálbýlinu úti á
              landi

              Þjónusta verður afskaplega takmörkuð í litlu plássi en eykst því sem
              næst af sjálfu sér og margfaldast eftir því sem fólkið er fleira. Sérstaklega
              á þetta sér stað eftir að fólksfjöldi fer að hlaupa á þúsundum og virðist þá
              fyrst blómstra þegar hann er kominn upp í a.m.k. 7-8 þúsund manns
              sem virðist vera mörkin fyrir því að sveitarfélagið geti staðið undir
              nægilega mikilli þjónustu til þess að íbúunum fækki a.m.k. ekki.

              Því meiri fólksfjöldi, því meiri þjónusta. - Því meiri þjónusta, því meiri
              fólksfjölgun eða að minnsta kosti því meiri stöðugleiki í atvinnulífinu. - Svo
              einfalt er það.

              Hugsanlega þjóðhagslega hagkvæmustu framkvæmdir sem um
              getur

              Kostnaðar- og tekjuhliðar framkvæmdanna gætu verið eftirfarandi:

              Kostnaðarhlið:

              Vegaframkvæmdir 150 millj.

              Vextir af lánum 160 millj.

              Samtals 310 millj.

              Tekjuhlið:

              Hagræði umferðar og flutninga 180 millj.

              Hindrun fólksflutninga 75 millj.

              Betri samkeppnisst. fyrirtækja100 millj.

              Sparnaður hins opinbera 80 millj.

              Samtals 435 millj.

              Þjóðhagsleg arðsemi 38%

              Gert er ráð fyrir að framkvæmdirnar standi yfir í 20 ár og að þær séu
              greiddar á 30 árum með 7% vöxtum. Allir þættir í tekjuhliðinni eru einnig
              reiknaðir yfir 30 ára tímabil.

              Í raun og veru er framkvæmdakostnaðurinn ekki eins mikill og fram
              kemur í töflunni. Vegna þess að talið er að göngin undir Hvalfjörð,
              vegurinn yfir Gilsfjörð og göngin í gegnum Breiðadalsheiði hafi veruleg
              áhrif á tekjuhliðina eru þessar framkvæmdir teknar með, auk þess sem
              20-30 milljarðar eru á langtímaáætlun Vegagerðarinnar. Raunverulegar
              viðbótarfram- kvæmdir nema því 110-120 milljörðum kr.

              Segja má að allar tölur arðsemisáætlunarinnar séu fengnar með grófum
              áætlunum eða rökstuddum ágiskunum. Hins vegar er reynt að hafa
              kostnaðarhliðina frekar í hærri kanti en tekjuhliðina í lægri kanti. Hér gæti
              því verið um að ræða einhverjar ábatasömustu framkvæmdir fyrir
              þjóðarbúið sem um getur. Það er svo annað mál að þessar tölur þarf að
              athuga miklu betur með umfangsmiklum rannsóknum. Séu þær
              sæmilega réttar þegar á heildina er litið virðist mega gera ráð fyrir að þær
              séu ekki einungis þjóðhagslega hagkvæmar fyrir landið í heild heldur í
              hverju verðandi sveitarfélagi fyrir sig, þ.e. einnig á Vestfjörðum og
              Austfjörðum þar sem gert er ráð fyrir að framkvæmdirnar verði
              umfangsmestar. Ástæðan er sú að betri samkeppnisstaða fyrirtækja og
              sparnaður hins opinbera er einmitt mestur þar sem smáir þéttbýlisstaðir
              eru margir.

              Á síðastliðnum 5 árum hefur fækkað um nálægt 3500 manns utan stóru
              þéttbýlissvæðanna þar af um 2500 manns í þorpum og bæjum. Það mun
              vera í fyrsta skipti sem beinlínis fækkar í öllum landshlutum utan stóru
              þéttbýlissvæðanna. Fram að því fluttist einungis megnið af fjölguninni til
              þeirra. Nú er því spáð að það fækki um 5 þús. manns á næstu 5 árum.
              Að óbreyttu má reikna með enn meiri fækkun á árunum þar á eftir.

              Gert er ráð fyrir því að aðgerðirnar geti forðað fækkun fólks utan stóru
              þéttbýlissvæðanna sem nemur 25 þús. manns á 30 árum og talið að
              fólksflóttinn til Reykjavíkursvæðisins kosti a.m.k. 3 millj. kr. á hvert
              mannsbarn sem fækkar um úti á landi.

              Ekki er hér gerð tillaga um að nú verði einfaldlega vaðið í framkvæmdir.
              Áður en það er gert af einhverjum krafti þurfa að fara fram umfangsmiklar
              rannsóknir á sérhverju atriði sem hefur verið til umfjöllunar hér að ofan til
              staðfestingar eða höfnunar á ágæti hugmyndarinnar.

              Framkvæmd

              Þáttur ríkisvaldsins er langstærstur í þessu máli. Hann byggist á þremur
              meginmálum:

              1. Fjármögnun þeirra rannsókna sem fjallað er um í þessum skrifum.
              Kostnaður gæti hæglega numið fáeinum tugum milljóna.

              2. Fjármögnun, forgangsröðun og skipulagning framkvæmda.

              3. Aðgerðir og hvatning til stækkunar sveitarfélaga.

              Þáttur sveitarfélaganna felst í því að halda áfram sameiningarvinnunni
              þannig að sífellt sameinist stærri einingar, halda umræðunni gangandi og
              þrýsta á stjórnvöld um frekari flutning verkefna til þeirra eftir því sem
              þróunin skríður fram.

              Að lokum

              Hér að framan hafa verið leidd nokkur rök að hagkvæmni stórfelldra
              vegabóta og stækkunar sveitarfélaga. Ekki er unnt að gera verkinu betri
              skil meðan rannsóknir á öllum meginatriðum málsins vantar. Það er því
              ekki seinna vænna að hefja þær og vinna að þeim af alvöru og krafti.
              Hætt er við að sums staðar á landinu a.m.k. þýði hik sama og tap.

              Greinin er birt í fullri lengd, ásamt myndum og töflum, innan flokksins
              ‘Umræðan, á heimasíðu Morgunblaðsins: www.mbl.is.

Til baka

Upp aftur