Annáll
samgangna
á Íslandi og Vestfjörðum 860 til 1900
| Allt
frá upphafi byggðar voru aðstæður
þannig að hér var að mestu stundaður sjálfsþurftar-
búskapur, fjöldi fólks bjó á sama staðnum
eða í sömu sveit frá vöggu til grafar og átti
þaðan fá erindi. Þjóðin, þurfti
að vera sjálfri sér næg og hjá flestum snerist
daglega lífið að mestu um að hafa í sig og á
og mátti oft lítið út af bera. Íbúar
urðu á seinni öldum aldrei fleiri en nokkrar tugir þúsunda
og dreifðust mun meira um landið en nú er. Byggð
var öll í strjálbýli, náði hvergi
að þétta sig sem neinu nam og því engir þéttbýlisstaðir
sem löðuðu fólk að. Siglingar með ströndum
voru víða erfiðar og lítið um skip í höndum
Íslendinga til langferða á sjó, aðeins opnir
bátar. Fámennið, dreifð byggð og lítil
verkkunnátta héldust í hendur við að halda
samgöngum innanlands á fremur frumstæðu stigi auk
þess sem ekkert vald, hvorki ríkis, höfðingja eða
kirkju, var í aðstöðu til að bæta úr
fyrr en komið var fram á 19. öld að rofa fór
til. Menntunar, umfram lestur og skrift, nutu aðeins örfáir,
verslun var löngum í höndum erlendra kaupmanna og eftir
að einokun komst á nánast drepin í dróma.
Helst að kirkjusókn, mannfagnaðir, ferðir til alþingis
og á biskupsstólana, ferðir pilta til skólasetra,
sjómanna í verstöðvar, vinnufólks sem fór
vistferli og flakk umrenninga leiddi til ferðalaga. 1)
Þegar farið var
á milli hvort heldur sem var lengri eða skemmri ferðir,
var farið gangandi eða ríðandi á hestum, eða
vatnaleið á skipum eða bátum. Örfá
dæmi eru í sögum um að vagnar hafi verið notaðir,
en þeir voru mjög fátíðir. Má
gera ráð fyrir að fæstir Íslendingar hafa þekkt
hjólið af eigin raun fyrr en á 19. öld. Dæmi
eru þess, að sleðar hafi verið notaðir á vetrum.
Í Sturlungu, biskupasögum og fornbréfum eru miklar heimildir
um ferðalög manna og einkum í Sturlungu er oft sagt hvaða
leiðir voru farnar. Af sögunum sést að menn fóru
mjög oft ríðandi um héruð og hafa snemma á
öldum orðið til reiðgötur um sveitir og yfir óbyggðir
milli þeirra, og hafa þær verið á svipuðum
slóðum og margir akvegir liggja í dag. Á
nokkrum ám voru ferjur eða kláfar yfir þær
en brýr voru sjaldgæfar. |
Sá
einn veit,
er víða ratar
ok hefr fjölð
um farit,
hverju geði
stýrir gumna hverr,
sá er vitandi er
vits.
Hávamál (X) |
 |
| Íslandskort
frá því fyrir 1600. Eitt hið elsta sem gefur nokkurn
veginn raunsanna mynd af landinu. Mynd: Landsbókasafn Íslands
(X) |
|
 |
|
 |
|
|
 |
| Öxará á
Þingvöllum |
|
Reiðhestur
(X) |
|
|
varða |
| Á landnámsöld
er talið að Íslendingar hafi átt tiltölulega
stóran hafskipastól og kunnað vel til siglinga.
Smám saman fækkaði þó skipunum og um 1200
stóðu Íslendingar uppi hafskipalausir. Allt frá
þeim tíma og fram á áttunda áratug 18.
aldar voru verslunarskip erlendra kaupmanna helsti tengiliður Íslands
við umheiminn.2) Þrátt
fyrir það voru samgöngur við önnur lönd, einkum
Danmörku, tiltölulega greiðar. |
|
Á Vestfjörðum
hlutu
bátar að vera ríkari þáttur í samgöngum
en víðast annars staðar vegna landfræðilegra aðstæðna,
djúpra fjarða og hárra heiða, enda hefur skipa- og
bátasmíði verið stunduð á Vestfjörðum
um aldir og má með sanni kallast elsta iðngrein Vestfirðinga.
3)
1) Verkmenning Íslendinga
V. Vegamál, bls. 1, útg. 1975
2) Samgöngur
í Skagafirði1874-1904 eftir Sölva Sveinsson. Sérprentun
úr Skagfirðingabók 8, 1977, bls. 59.
3) Saga Ísafjarðar
og Eyrarhrepps III. bindi bls. 143 o. áfr., Jón Þ.
Þór: Útgefandi Sögufélag Ísfirðinga
1988.
x
 |
| Vatnsfjörður
(X) |
 |
| Vatnsfjörður |
|
860 eða þar
um bil. Samkvæmt Landnámabók
(X) reyndi Flóki
Vilgerðarson, Hrafna-Flóki, víkingur mikill, fyrstur
að nema hér land svo að sögur fari af og staðfestist
í Vatnsfirði við Barðaströnd, en þeir félagar
misstu allt kvikfé sitt í vetrar- og vorharðindum, sökum
þess að þeir gáðu ekki að afla heyja, og
fór landnámið út um þúfur." 1)
"Þá gekk Flóki upp á fjall eitt hátt,
og sá norður yfir fjöllin fjörð fullan af hafísum;
því kölluðu þeir landið Ísland,
sem það hefur síðan heitið. " 2)
"Ekki eru menn á eitt sáttir um það, af hvaða
fjalli Flóki hafi horft, er hann sá hafísinn norður
yfir fjöllin. En líklegt má telja, að hann
hafi gengið upp úr Vatnsfirði og norður á fjöllin
hjá Glámu. Þaðan sést út eftir
Skötufirði og Hestfirði og Djúpið fyrir utan Æðey,
enda mun hafís sjaldan eða aldrei fara lengra inn." 3)
Segir
ekki frekar af ferðalögum á Vestfjörðum
fyrr en allnokkru síðar. |
1) Jón Jóhannsson,
Íslendingasaga 1. bindi, bls. 22. Útg. Almenna bókafélagið
1956.
2) Landnámabók
(Sturlubók) 2. kafli (X)
3) Jóhann Hjaltason,
Árbók Ferðafélags Íslands MCMXLIX, Norður-Ísafjarðarsýsla,
bls.14. Útg. Ferðafélag Íslands (X)
1949. |
|
 |
Landnámabók
(X)
(Mynd: Árnasafn
(X)) |
 |
Minnismerki um Flóka
Vilgerðarson og menn
hans (X) |
|
|
Í elstu lögum
landsins, þjóðveldislögum
Grágásar (X),
eru fátækleg ákvæði um vega- eða samgöngumál
í eiginlegum skilningi. Í Landbrigðisþætti
segir að menn skyldu fylgja fornum götum, ef til væru, þegar
þeir færu um annars manns land. Þetta tómlæti
um samgöngumál má skýra í ljósi
hins veika framkvæmdavalds.
Þótt engin
bein lagaákvæði væru til um vegagerð þarf
þó ekki að efa að vegir hafi verið ruddir á
Íslandi, bæði í heiðni og áður en
Jónsbók gekk í gildi. Því til sönnunar
má nefna veg sem enn sér móta fyrir í Berserkjahrauni
á Snæfellsnesi og Eyrbyggja (X)
segir að Halli og Leiknir berserkir hafi rutt. Burtséð
frá sannleiksgildi þeirrar sögu er hitt víst,
að vegur sá er ævaforn. 1) |
 |
Staðarhólsbók
Grágásar
(Mynd: Árnasafn
(X)) |
|
 |
| Gatan í Berserkjahrauni |
|
| 1) Vegamál
Íslands, grein í Almanaki Hins íslenska þjóðvinafélags
1947, bls. 81, eftir.Guðbrand
Jónsson, |
|
|
 |
Prestar syngja
messu við kristnitökuna á
Þingvöllum (Mynd:
Halldór Pétursson) |
|
Með kristnitökunni
um árið 1000 jókst umferð, kirkjusókn varð
almenn og biskupsstólar og síðar skólar voru stofnaðir
í Skálholti og á Hólum. Þangað
lágu leiðir fjölda manna, einkum er á leið og
kirkjuvald efldist. Ýmislegt var þá
gert til samgöngubóta, fjallvegir varðaðir, sæluhús
reist, komið á föstu ferjum og gera má ráð
fyrir að ár hafi verið brúaðar á stöku
stað þar sem því varð við komið.
Þá stuðlaði kirkjan að sínu leyti að
bættum samgöngum með því ákvæði
í tíundarlögum, sem upp voru tekin 1097 fyrir tilstilli
Gissurar biskups Ísleifssonar, að það fé skyldi
undanþegið tíund, sem gefið væri til brúa
og ferja enda guði þóknanlegt það fé,
sem varið var til samgöngubóta, og voru menn hvattir til
að verja fé í því skyni sér til sálubóta.
Í tíundarlögunum var þetta orðað svo:
"Það fé þarf eigi til tíundar telja, er áður
er til guðs þakka lagið, hvort það er til kirkna
lagið eða til brúa, eða til sæluskipa (= ferja)
, hvort það fé er í löndum eða lausum
aurum." 1 og 2) |
1) Saga Íslands
IV. bindi, bls. 211, Norska öldin, Björn Þorsteinsson og
Guðrún Ása Grímsdóttir, Útg.
Hið íslenska bókmenntafélag (X)
og Sögufélag 1978.
2) Verkmenning Íslendinga
V. Vegamál, Jón Guðnason, bls. 5, útg. 1975
| 1262- 4
Gamli sáttmáli staðfestur. Íslenskir bændur
hylla Noregskonung með einhliða samþykkt og játuðust
undir sameiginlega löggæslu og framkvæmdavald konungs.
Um skyldur Íslendinga er sáttmálinn stuttorður
en sagði m.a.: Skulu sex skip ganga af Noregi til Íslands
tvö sumur hin næstu, en þaðan í frá
sem konungi og hinum bestu bændum landsins þykir hentast landinu.
(1
1) Íslandssaga til
okkar daga eftir Björn Þorsteinsson og Bergsteinn Jónsson.
Útg. Sögufélag 1991. |
|
| Seinni
hluti 13. aldar Við eflingu konungsvalds
og lögtöku Jónsbókar á árunum 1281
til 1283 færðust í vöxt opinber afskipti af ýmsum
málum. Í landsleigubálki Jónsbókar
eru t.a.m. nokkur ákvæði er varða samgöngur.
Þau bera þó vitni um norskan uppruna og aðstæður.
Samkvæmt þeim áttu vegir að vera fimm álna
breiðir, og hver maður mátti höggva þann skóg,
sem óx í þjóðbraut. (1
Ekki
voru mönnum þó lagðar neinar skyldur á herðar
hvorki til verklegra athafna né til að standa straum af samgöngubótum.
(2
1) Samgöngur í
Skagafirði1874 - 1904 eftir Sölva Sveinsson. Sérprentun
úr Skagfirðingabók 8, 1977, bls. 59.
2) Verkmenning Íslendinga
V. Vegamál, bls. 2, útg. 1975
1294 Með
réttarbót Eiríks konungs Magnússonar,
var
í fyrsta sinn lagaákvæði sem skyldaði hérlenda
menn til að vinna að vegagerð. "Skylt er bóndum
að gera vegi færa um þver héruð og endilöng,
þar sem mestur er almanna vegur eftir ráði sýslumanna
og lögmanna; sekur eyri hver er eigi vill gera og leggist það
til vegabóta" Ekki er kunnugt um framkvæmd á
þessum lagabókstaf né eldri ákvæðum
því þrátt fyrir aukið konungsvald var framkvæmdavaldið
veikt í höndum embættismanna og landið stórt
og strjálbýlt. 1-2)
1) Samgöngur í
Skagafirði1874 - 1904 eftir Sölva Sveinsson. Sérprentun
úr Skagfirðingabók 8, 1977, bls. 59.
2) Verkmenning Íslendinga
V. Vegamál, Jón Guðnason, bls. 2, útg. 1975 |
 |
Jónsbók (X)
(Skarðsbók)
(Mynd: Árnasafn
(X)) |
|
1306 Fjölmennt
var til Alþingis og rituðu bændur konungi bréf:
Almúgans samþykkt, og minntu á fyrri kröfur.
Þeir vildu "að íslenskir séu sýslumenn og
lögmenn á landi voru" og að skip gangi "á hverju
ári út hingað forfallalaust, og þeim gæðum
hlaðin sem sem nytsamleg séu landinu" (1
(1 Íslandssaga til
okkar daga eftir Björn Þorsteinsson og Bergsteinn Jónsson.
Útg. Sögufélag 1991, bls. 128
1319 Þetta
ár urðu konungsskipti í Noregi og Magnús Eiríksson
þriggja ára dóttursonur Hákonar Magnússonar
háleggs kom til ríkis. Af því tilefni
var helstu ráðamönnum hér stefnt út til konungshyllingar.
Þá skrifuðu Íslendingar og báðu hann
að halda sig “með fornan og nýjan rétt, þann
sem hér hefur verið samþykktur að réttu þingtaki”;
kváðust lausir við konungsvaldið nema til landsins sigldu
sex skip hvert sumar þeim gæðum hlaðin, er landinu
væru nytsamleg,
“tvau fyrir norðan
,
tvau fyrir sunnan,
eitt í Austfjörðu
og eitt á
Vestfjörðum ..”
Þetta er í
fyrsta skipti, að fram kemur ósk um það, að skipin
skyldu skiptast svo milli fjórðunga sem hér segir, en
e.t.v. hefur verið gert ráð fyrir því frá
upphafi. (1 og 2
1) Íslendinga
saga II. bindi, bls. 294Jón Jóhannsson,. Útg.
Almenna bókafélagið 1958 og
2) Íslandssaga
til okkar daga eftir Björn Þorsteinsson og Bergstenn Jónsson.
Útg. Sögufélag 1991, bls. 128
1412
Þetta ár kemur hingað til lands enskt fiskiskip, hið
fyrsta sem íslenskar sögur fara af. Af erlendum heimildum
má þó ráða að siglingar englendinga
hafi hafist nokkru fyrr. Þegar árið eftir hófu
Englendingar siglingar hingað í stórum stíl til
fiskveiða og hófst þá jafnframt verslun þeirra
við landsmenn. Fljótlega var verslun íslendinga
við útlendinga bönnuð en erfiðlega gekk að
fylgja því banni eftir og valt á ýmsu um viðskipti
þjóðanna næstu áratugina. Heimsóknum
enskra kaupskipa fækkaði er komið var fram undir miðja
sextándu öld (150 skip árið 1528, 43 skip árið
1553) þótt fiskiskip héldu áfram að sigla
á Íslandsmið. (1
1) Íslandssaga
I, a-h, eftir Einar Laxness, bls. 116 o.áfr. Útg. Vaka-Helgafell
(X)
1995.
|
| 1600 eða þar
um bil. Í skrá Þórðar
lögmanns yfir embættisskyldur hreppstjóra, eru vegabætur
taldar með þeim verkefnum, sem stuðla skyldu að vexti
og viðgangi landsbyggðarinnar. Þar er þess einnig
getið, að af stórám landsins sé aðeins
Jökulsá á Dal brúuð; er það sennilega
eina vatnsfallið sem brúað hefur verið frá fyrstu
tíð. (1
1) Samgöngur í
Skagafirði1874 -1904 eftir Sölva Sveinsson. Sérprentun
úr Skagfirðingabók 8, 1977, bls. 59. |
1744 - 1749
Í sýslulýsingum frá þessum tíma
er stuttlega sagt frá vegum í flestum sýslum landsins
og eru þær allar áþekkar þessari lýsingu
úr Árnessýslu. "Vejene her i Sysselet ere temmelig
gode for Hester, naar ikke indfalder langvarige Regntider, men vogne og
Sleder kand her aldeles ikke bruges." Greinilegt er af veglýsingunni,
að þeir eru ekki annað en troðningar eftir hesta eða
reiðgötur. (1
1) Verkmenning Íslendinga
V. Vegamál, eftir Jón Guðnason, bls. 3, útg. 1975 |
| 1770
20. mars Kristján konungur VII.(X)
og rentukammer skipar nefnd, Landsnefndina fyrri. Nefndin var skipuð
vegna bágra landshaga á Íslandi og skyldi leggja
fram tillögur til úrbóta á fjölmörgum
sviðum þ.á m. í samgöngumálum.
Í nefndinni áttu sæti Andreas Holt, vararæðismaður
í Kristjaníu, formaður, Þorkell Fjeldsted, lögmaður
í Færeyjum, og Thomas Windekilde, kaupmaður, en ritari
var Eyjólfur Jónsson, síðar konunglegur stjörnuskoðari.
Nefndin safnaði skýrslum frá helstu embættismönnum
hér, auk þess sem henni barst fjöldi álitsgerða
og bænaskráa frá landsmönnum. Þá
ferðuðust nefndarmenn um landið sumarið 1771. Nefndin
samdi álitsgerð með ýtarlegum tillögum í
atvinnu– og fjármálum. Sérstök skrifstofa
var stofnuð í Kaupmannahöfn 1773 til að fjalla um þær
ásamt
fleiri málum og var hún undir stjórn Jóns Eiríkssonar,
konferensráðs. Flestar lagasetningar, tilskipanir og konungsúrskurðir
sem samin voru á grundvelli starfa nefndarinnar og með liðsinni
íslenskra embættismanna birtust 1776. Má þar
nefna vegalög, og ákvarðanir um póstmál,
hafna- og strandmælingar.
(1
1) Íslandssaga
II, i-r, eftir Einar Laxness, bls. 110 o.áfr. Útg.
Vaka-Helgafell (X) 1995.
2) Hagskinna, sögulegar
hagtölur um Ísland, bls. 49 og 279. Útg. Hagstofa Íslands
1997
3) Íslenskir
sjávarhættir X. bindi bls. xx eftir Lúðvík
Kristjánsson. Útg. 199x
|
Samkvæmt
manntölum frá
þessum tíma
var fjöldi íbúa
landsins sem hér
segir : (2
| Ártal |
konur |
karlar |
samtals |
| 1703 |
27.491 |
22.867 |
50.358 |
| 1762 |
... |
... |
44.854 |
| 1769 |
25.072 |
21.129 |
46.201 |
| 1785 |
22.775 |
17.848 |
40.623 |
| 1801 |
25.690 |
21.550 |
47.240 |
Þá var fjöldi
hrossa sem hér segir :
| Ártal |
fjöldi |
| 1703 |
26.910 |
| 1770 |
32.689 |
| 1783 |
35.939 |
| 1784 |
8.683 |
| 1785 |
12.786 |
| 1795 |
22.599 |
| 1800 |
30.300 |
|
|
Fyrsta
heimildaskrá um báta
á öllu landinu
er frá 1770 og
samkvæmt henni er
bátaeignin þá
þessi: (3
| Tólfæringar |
2 |
| Teinæringar |
20 |
| Áttæringar |
386 |
| Sexæringar |
310 |
| Fimm manna för |
223 |
| Fjögurra manna för |
278 |
| Þriggja manna för |
41 |
| Tveggja manna för |
604 |
| Eins manns för |
5 |
| Samtals |
1869 |
|
|
1776 29.
apríl. Kristján VII. gefur út konungsbréf
um vegi, brýr og ferjur á Íslandi.
Var sýslumönnum gert að sjá um, að vegir í
byggðum og styttri fjallvegir (styttri en 5 mílur danskar) yrðu
ruddir ár hvert og þeim haldið við. Vegir þessir
skyldu vera 6 álna breiðir og helst beinir (1. gr.). Öllu
lausagrjóti sem tafði umferð, skyldi rutt burt, en jarðfast
grjót skyldi brotið með járnkörlum eða sprengt
með púðri. Var sýslumanni heimilað að
leggja allt að 3 ríkisdala skatt á hvert byggðarlag
til púðurkaupa og jafna honum niður á bændur
(2. gr.). Eigendur eða ábúendur jarða skyldu leggja
veg yfir engjar eða tún, ef þjóðbraut lá
yfir þessar landsspildur, og girða veginn af (3. gr.).
Vegir sem lágu yfir mýrlendi, skyldu hlaðnir upp og síðan
borin í þá gróf möl. Vatn skyldi
leitt frá vegstæðinu með skurðum (4. gr.). Trébrýr
skyldu smíðaðar á smáár og læki.
(5. gr.) en jafnframt skyldi ferjum yfir stórvötn haldið
við og þeim fjölgað, ef sýslumaður og bestu
menn meðal almennings teldu ástæðu til slíks.
Rekstur slíkrar ferju hvíldi á eiganda hennar, og
bar honum því að annast viðhald hennar, enda tók
hann gjald af þeim sem hann ferjaði (6. gr.) Fjallvegir skyldu
varðaðir og ekki vera lengri vegalengd milli varða en svo,
að á milli þeirra sæist í dimmviðri.
Reist skyldu sæluhús á fjallvegum og þau birgð
með heyi og brenni, sem íbúum næstu byggðarlaga
var gert að leggja af mörkum (7. gr.) Sýslumanni var gert
að minna íbúa þeirrar sýslu, sem hann stýrði,
á skyldur þeirra varðandi samgöngubætur á
manntalsþingum, ákveða hvaða dögum á tímabilinu
frá miðjum maí til miðs júní skyldi
varið til vegabóta og úthluta íbúum sérhvers
hrepps eða ákveðnu byggðarlagi ákveðnu verkefni
til úrlausnar á þessu sviði ár hvert (8.
gr.) Menn sem inna áttu af höndum vegbætur, en
vanræktu þá skyldu sektaðir um tvö lóð
silfurs og greiða auk þess bætur, sem samsvöruðu
launum fyrir þá vinnu, sem þeir höfðu vanrækt
að skila (9. gr.). Með konungsbréfi þessu var sýslumönnum
falið allt eftirlit með samgöngubótum og viðhaldi
vega, og var það reyndar í samræmi við eldri
lagaákvæði um þetta atriði. Þó
fór svo að þessu sinni, að sýslumenn komu umsjón
með framkvæmd þessara verkefna - a.m.k. að hluta -
yfir á hreppsstjórana, og var það í samræmi
við fyrri þróun.
Þessi tilskipun gilti
til 15. mars 1861. Verður að telja ávinning með
henni heldur rýran, þótt gert hafi verið við
verstu torfærurnar hér og þar í byggðum,
þannig að ríðandi mönnum og klyfjahestum var
víðast óhætt.
13. maí var gefin
út konungleg tilskipun um póstferðir á Íslandi.
Komið skyldi á fót opinberum póstferðum frá
öllum landsfjórðungum til Bessastaða þrisvar
á ári. Ekkert varð þó úr framkvæmdum
í bráð.
| 1778
Reglulegir póstflutningar hefjast
milli Íslands og Kaupmannahafnar með sérstöku póstskipi.
Í fyrstu var einungis um eina póstferð að ræða
ár hvert, en þeim fjölgaði fljótlega í
tvær. Um miðja 19. öld voru farnar þrjár
ferðir. Til ferðanna voru notuð seglskip og voru ferðirnar
því strjálar og óöruggar. Danska
stjórnin kom þessum ferðum á, aðallega til
að koma embættisskjölum til landsins og til að geta
betur fylgst með almennu ástandi og stjórnarfari í
landinu. 1)
1) Eimskip frá upphafi
til nútíma, eftir Guðmundur Magnússon, bls. 17.
Útg. Hf. Eimskipafélag Íslands (X)
1998.
|
 |
Póstskip.
Frímerki, útg.
1991 (X) |
|
|
1779 10.
ágúst Fyrstu skipulegu veðurathuganir og veðurskráningar
á Íslandi hefjast þennan dag. Rasmus Lievog skráði
veður á Álftanesi fjórum sinnum á sólarhring
fram til 1785.
| 1782
Eftir
sex ára tafir frá gildistöku tilskipunar um póstferðir
hófust
póstferðir á Íslandi 10. febrúar þetta
ár með því að fyrsti landpósturinn,
Ari Guðmundsson, lagði af stað frá Reykjarfirði
við Ísafjarðardjúp um Ögur til Ísafjarðar,
síðan suður um firði og kom að Haga á Barðaströnd
16. febrúar. Þaðan sendi sýslumaður póstinn
til Bessastaða.
1)
1) Íslandssaga
I, i-r, eftir Einar Laxness, bls. 104 o.áfr. Útg. Vaka-Helgafell
(X)
1995. |
 |
 |
| Minnsvarði
við Stað í |
Hrútafirði
um fyrstu landpóstana (X) |
|
|
|
| 1831
Að
frumkvæði Bjarna Thorarenssen, yfirdómara, sem þá
bjó í Gufunesi, og hluta Þorgríms Thomsen á
Bessastöðum, var 22. mars þetta ár stofnað Fjallvegafélagið.
Markmið félagsins var að auðvelda samgöngur milli
héraða með vegbótum á fjöllum og heiðum;
skyldi ryðja reiðgötur um fjallvegi, halda þeim við,
hlaða vörður og byggja sæluhús. Þetta
framtak kom til af því að stjórnvöld höfðu
ekki fylgt eftir ákvæðum tilskipunarinnar frá 1776.
Félagið leitaði samskota þetta ár og stóð
að hleðslu 100 varða á Holtavörðuheiði,
lét reisa sæluhús í Fornahvammi í Borgarfirði
auk fleiri framkvæmda m.a. á Sprengisandsleið, Kaldadalsleið
og víðar. Félagið lét gera skýrslu
um framkvæmdir og sendi stiftamtmanni ásamt beiðni
um fjárstyrk. Var félaginu veittur styrkur úr Jarðabókasjóði
um fimm ára skeið. Félagið leið undir lok
áður en frumkvöðull þess, Bjarni Thorarenssen,
lést 1841, en framtak þess ýtti undir aðgerðir
í vegabótum af hálfu einstaklinga. 1)
1) Íslandssaga
I, a-h, eftir Einar Laxness, bls. 129. Útg. 1995.
Útg. Vaka-Helgafell (X) 1995.
. |
 |
Bjarni
Thorarensen
(mynd Émile Lasalle
1839 úr ferðabók
P.Gaimard). |
|
1852 Ásgeir
Ásgersson stofnandi og aðaleigandi Ásgeirsverslunar á
Ísafirði, sem var brautryðjandi í sögu verslunar
á Íslandi, hefur um vorið vöruflutninga á
skipi sínu frá Danmörku til Ísafjarðar. Verslun
hans óx á næstu árum og varð m.a. umsvifamikil
í útflutningi á afurðum bænda.
Sjá töflu yfir
siglingar til Íslands 1853 til 1936 í Hagskinnu, riti Hagstofu
Íslands (X)
1855 Tvær
bænaskrár um vegamál lágu fyrir Alþingi
þar sem vikið var er helstu göllum tilskipunarinnar frá
1776 og hve litlu hún hafði skilað. Þingið
fór þess á leit, að konungur legði fyrir næsta
alþing frumvarp um vegi. Glöggur greinarmunur yrði
gerður á þjóðvegum og innanhéraðsvegum,
sem ekki væru alfaravegir. Yrðu þjóðvegir
að öllu leyti kostaðir af hinu opinbera . Skyldi amtmaður
jafna kostnaði niður á amtsbúa. Við aukavegi
innanhéraðs væri heimilt að hafa einhverja skylduvinnu,
þó mjög hófi.
1857
Konungur lagði frumvarp um vegi fyrir Alþingi. Í
greinargerð var nokkuð vikið að helstu göllum fyrri
ákvæða og hinu nýja frumvarpi lýst.
Þótti ísjárvert að fella með öllu
niður skylduvinnuna. Því yrði hún einungis
afnumin af þjóðvegum. Þingið gerði
lítils háttar breytingar við frumvarpið og sendi
konungi bænaskrá. Þótti þingmönnum
fulllítið fjármagn lagt til veganna, og vildu þeir
að hver maður greiddi sem svaraði hálfu dagsverki til
þjóðvega og aukavega.
 |
| Gufskipið Arcturus |
|
1858 27.
apríl. Fyrsta póstskipið knúið gufuafli,
Arcturus, 472 brúttórúmlestir að stærð,
smíðað í Englandi tveimur árum fyrr, kemur
hingað til lands í fyrsta sinn. Ferðum póstskipa
milli viðkomuhafnanna Reykjavíkur og Kaupmannahafnar fjölgaði
nú í sex á ári jafnframt því sem
þær urðu að mun öruggari. Ferðum skipsins
var haldið úti af skipaútgerðarmanninum C.P.A. Koch
samkvæmt samningi milli hans og stjórnavalda. 1)
Gufuskipin
voru í fyrstu fremur veikburða en styrktust smám saman.
1) Öldin sem leið,
minnisverð tíðindi 1801 - 1860, í samantekt Gils
Guðmundssonar, bls. 247. Útg. Iðunn 1955. |
 |
Gufuskipið Arcturus
á frímerki,
útg. 1991 (X) |
|
1861 15.
mars. Gefin út "tilskipun um vegina
á Íslandi", sem nam úr gildi eldri ákvæði
og lagði jafnframt grunninn að skipulagðri vegagerð
hérlendis. Samkvæmt tilskipuninni var vegum skipt
í þjóðvegi og aukavegi. Fjölförnustu
vegirnir í byggð og milli héraða voru taldir þjóðvegir,
og áttu þeir að vera 5 álna breiðir, ruddir
á fastlendi, en hlaðnir á votlendi. Steinbrýr
skyldu gerðar á mýtrum, en lækir og ár brúaðar.
Kostnaður við gerð þjóðvega skyldi fenginn
með gjaldi, er svaraði hálfu dagsverki fyrir hvern vinnufæran
karlmann á ladrinum. Eftirlit með framkvæmdum við
þjóðvegi annaðist sýslumaður undir yfirumsjón
amtmanns, en fjár til þjóðvegagerðar var aflað
á þann hátt, að sérhvert sveitarfélag
í landinu var skyldað til að leggja fram í þessu
skyni svo mikið fé að það samsvaraði
hálfu dagsverki á hvern vinnufæran karlmann á
aldrinum 20 - 60 ára, og átti það að innheimtast
á manntalsþingum. Gerð og viðhald aukavega skyldi
hins vegar unnið í þegnskylduvinnu af íbúum
viðkomandi sveitarfélags undir umsjón hreppstjóra.
Aukavegir skyldu vera þriggja álna breiðir ef landslag
leyfði og voru landeigendur skyldugir að láta af hendi land
undir slíka vegi. 1)
1) Verkmenning Íslendinga
V. Vegamál, eftir Jón Guðnason, bls. 7, útg. 1975
1863 26.
maí var samþykkt á héraðsfundi Suður-Þingeyinga
að senda Alþingi bænarskrá, þar sem
farið var fram á að það hlutaðist til um að
gufubátaferðum
yrði
hið allra bráðasta komið á með ströndum
Íslands, er flytji ferðamenn og vörur fyrir sanngjarna
borgun milli helstu hafna á landinu. Sams konar bænarskrár
voru sendar Alþingi á árunum 1865, 1867 og 1869 og
voru þær ræddar á þingunum og síðan
sendar áfram til konungs. Enginn árangur varð af
þessum málaleitunum Alþingis að öðru leyti
en því, að málinu var haldið vakandi.
| 1872
Tilskipun um póstmál gefin út og sérstakur
póstmeistari skipaður í Reykjavík. Póstferðir
hafnar og póstafgreiðslur settar á stofn. Póstferðir
voru átta á ári, farnar á hestum með póstkoffort.
Þetta ár voru frímerki gefin út í fyrsta
skipti. |
 |
Landpóstur með
póstkoffort.
Frímerki, útg.
1997 (X) |
|
1875 15.
október Ný vegalög. Jón Sigurðsson
á Gautlöndum flutti frumvarp til nýrra vegalaga, sem
náði fram að ganga. Í þessum lögum
var öllum vegum landsins skipt í fjallvegi og byggðavegi
og hinum síðarnefndu aftur í sýsluvegi og hreppavegi,
sem svöruðu nokkurn veginn til þjóðvega og aukavega
áður. Vegir milli landsfjórðunga eða sýslna,
sem voru þingmannaleið eða meira, áttu að teljast
fjallvegir. Sýsluvegir skyldu kostaðir af þjóðvegagjaldi
samkvæmt tilskipun 15. mars 1961, hreppavegir af hreppsbúum
og fjallavegir af landssjóði, en það var nýmæli,
því að hér var í fyrsta skipti kveðið
á um veitingu almannafjár til vega. 1)
Með þessum lögum var töluverðu fjármagni
veitt til vegagerðar, eða alls 226.100 kr. árin 1876-1887.
Þótt þetta væri spor í rétta átti
þurfti meira til. Bæði var umferð orðin meiri
og vegir lengri og kröfðust meira viðhalds. Þá
torveldaði vanþekking á vegabætum góða
nýtingu fjárins. Þess lög leiddu þó
til þess að fjallvegir voru færðir til betra horfs.
Eins leiddu þessi lög til fjárveitinga til vegagerðar
úr landssjóði. 2)
1) Verkmenning
Íslendinga V. ,Vegamál, eftir Jón Guðnason,
bls. 2, útg. 1975
2) Samgöngur
í Skagafirði1874 -1904 eftir Sölva Sveinsson. Sérprentun
úr Skagfirðingabók 8, 1977, bls. 137.
1876 Fastar
gufuskipaferðir hefjast
kringum landið. Hlutu þær styrk frá Alþingi
og skyldu fyrst í stað vera þrjár á ári.
Lagt var í fyrstu ferðina á skipinu Díönu
frá Kaupmannahöfn 11. júní og siglt til Seyðisfjarðar.
Þaðan hélt skipið norður og vestur um land og
kom í þeirri ferð við á Raufarhöfn, Akureyri,
Skagaströnd, Ísafirði og Stykkishólmi. Frá
Reykjavík hélt skipið aftur vestur og norður um land
með viðkomu á sömu stöðum. 1)
Danska stjórnin semur
við Sameinaða gufskipafélagið um að félagið
færi sjö ferðir til Íslands á þremur
skipum. 2)
1) Öldin sem leið,
minnisverð tíðindi 1861 - 1900, í samantekt Gils
Guðmundssonar, bls. 144. Útg. Iðunn 1982.
2) Eimskip frá upphafi
til nútíma, eftir Guðmundur Magnússon, bls. 18.
Útg. Hf. Eimskipafélag Íslands (X)
1998.
| 1880
10 ára samningur gerður
við Sameinaða gufuskipafélagið um tíu ferðir
til landsins á ári og skyldi í fimm þeirra siglt
meðfram ströndunum og ein ferðin farin í janúarmánuði.
Félagið hafði einkaleyfi á flutningi pósts
til landsins. 1) Félagið
hafði tvö skip í ferðum "Thyru" og "Lauru." "Laura"
var nýtt skip, sterkbyggt og um 1000 brúttólestir
að stærð. 2)
1) Eimskip frá upphafi
til nútíma, eftir Guðmundur Magnússon, bls. 18.
Útg. Hf. Eimskipafélag Íslands (x)
1998.
1) Öldin sem leið,
minnisverð tíðindi 1861 - 1900, í samantekt Gils
Guðmundssonar, bls. 187. Útg. Iðunn 1982. |
 |
| Póstskipð "Laura"
(X) |
|
1887 Ný
vegalög. Feðgarnir
Þórarinn Böðvarsson og Jón Þórarinsson
flytja frumvarp á Alþingi til vegalaga, sem hlaut samþykki.
Vegum var nú skipt í fernt, aðalpóstvegi og fjallvegi,
kostaðir af landssjóði; sýsluvegi, kostaðir af
sýslufélögum og hreppavegi, kostaðir með hálfu
dagsverki fyrir hvern vinnufæran sveitarmann. Aðalpóstvegir
voru taldir þessir: Reykjavík - Ísafjörður,
Reykjavík - Akureyri, Akureyri - Seyðisfjörður, Reykjavík
- Prestbakki og Prestbakki - Eskifjörður. 1)
1) Verkmenning
Íslendinga V. Vegamál eftir Jón Guðnason,
bls. 8, útg. 1975
| 1889
Rekstur Ásgeirsverslunar var með mestum blóma frá
1885 fram yfir aldamótin 1900. 1893 voru t.d. þilskip
á vegum fyrirtækisins 16. Sett voru á stofn útibú
víðsvegar um Vestfirði, Flateyri, Hesteyri, Arngerðareyri,
í Bolungarvík, Höfn í Hornvík auk fiskmóttökustöðva
um Ísfjarðardjúp og Hornstrandir. Til að annast
samgöngur milli höfuðstöðvanna á Ísafirði
og útibúanna var þetta ár keyptur gufubátur
36 rúmlestir, kallaður Ásgeir litli og var hann jafnframt
fyrsta
gufuskipið sem Íslendingar eignuðust. Kom hann
fyrst til Ísafjarðar 30. júlí 1890. Fram
til 1904 fór báturinn einnig almennar áætlunarferðir
um Ísafjarðardjúp. 1)
1) Saga Ísafjarðar
og Eyrarhrepps III. bindi bls. 101 o. áfr. eftir Jón Þ.
Þór: Útgefandi Sögufélag
Ísfirðinga 1988. |
 |
| Ásgeir litli |
|
1890-91
Ellefsen hvalveiðimaður hefst handa við að láta
leggja veg um Hvilftarströnd í Önundarfirði og
brúa árnar Hólsá, Kaldá svo og Breiðadalsá
þangað sem vegurinn náði 1895. Meðan á
vegagerðinni stóð hrundi úr Ófærunni
milli Hjarðardals og Valþjófsdals svo þar varð
ófært með öllu. Var norskur verkfræðingur
sem vann hjá Ellefsen fenginn til að sprengja fyrir vegi á
kafla í Ófærunni og varð þar búið
að öðru leyti svo um að þar varð vegur miklu
betri en áður. 1)
Var þetta að sögn
í fyrsta skipti sem sprengiefni var notað við vegagerðá
Íslandi.
1) Þórður
Sigurðsson: Upphaf vegagerðar í Önundarfirði, Ársrit
Sögufélags Ísfirðinga, 13. árgangur 1969.
1893 1.
júní. Fyrsti landsverkfræðingurinn ráðinn.
Það var Sigurður Thoroddsen. Hann skyldi hafa yfirumsjón
með öllum verklegum framkvæmdum landstjórnarinnar.
Fram til þess tíma höfðu hreppstjórar, sýslumenn,
amtmenn, stiftamtmen og landshöfðingjar eftilit með vegagerð.
Nú var hins vegar farið að vanda betur til veganna og allt
haft í huga, vegstæði, halli, beygjur, þversnið
og þurrkun.1)
1) Verkmenning
Íslendinga V. Vegamál eftir Jón Guðnason,
bls. 9, útg. 1975
1894 Ný
vegalög. Séra Jens Pálsson
flytur frumvarp um vegi 1891 en það náði ekki fram
að ganga. Bar hann það fram á nýjan leik
1893 og hlaut það þá samþykki alþingis,
en staðfestingu 1894. Þar var vegum skipt þannig:
flutningabrautir, þjóðvegir og fjallvegir, kostaðir
af landssjóði, sýsluvegir og hreppavegir, kostaðir
af sýslum og hreppum með 1,25 krónu gjaldi af hverjum
vinnufærum manni til hvors um sig. Helsta nýmæli
þessara laga var, að gerðar skyldu akfærar flutningabrautir
375 km á lengd um 6 þéttbyggðustu héruð
landsins. Flutningabrautirnar skyldu vera á þessum leiðum:
Reykjavík - Rangárvellir, Reykjavík - Geysir, Reykjavík
- Eyrarbakki, upp í Borgarfjörð, frá Blönduósi
vestur í Húnavatnssýslu, frá Sauðárkróki
um Skagafjörð, frá Akureyri inn Eyjafjörð, frá
Húsavík um Reykjadal og frá Búðareyri um
Fagradal til Lagarfljóts. Með gerð flutningabrauta
var fyrst farið að búa í haginn fyrir hestvagna,
en fram til þess tíma voru nær allir flutningar með
klyfjahestum. Þjóðvegum um 1500 km á lengd
skyldi haldið við sem reiðvegum.
1)
1) Verkmenning
Íslendinga V. Vegamál eftir Jón Guðnason,
bls. 8, útg. 1975
Ásgeir G. Ásgeirsson
festir
kaup á dönsku gufuskipi, nær 849 lesta stóru,
smíðuðu í Skotlandi 1869. Skyldi skipið
vera í förum milli landa, bæði fyrir Ásgeirsverslun
og aðra. Það hét áður "Helge", en
Ásgeir skírði það upp og nefndi Á. Ásgeirsson.
Hann lét endurbæta það mikið og kom það
fyrst til Ísafjarðar 8. maí 1894. Skip þetta
var fyrsta gufuknúna millilandaskip í eigu Íslendings.
1)
1) Saga Ísafjarðar
og Eyrarhrepps III. bindiJón Þ. Þór: bls. 99
o. áfr. Útgefandi Sögufélag Ísfirðinga
1988.
Þetta ár réð
landsstjórnin hingað til lands norskan verkfræðing;
Niels Hovdenak, til þess að athuga vegi og vegstæði
og kenna Íslendingum nokkur frumatriði vegagerðar. 1)
1) Verkmenning
Íslendinga V. Vegamál eftir Jón Guðnason,
bls. 9, útg. 1975.
| 1895
Almenn
óánægja var með fáar og strjálar
skipaferðir til landsins, skipin
stóðust ekki áætlun og fóru úr höfn
fyrir tímann og leiddi af því margvísleg vandræði
og viðskiptatjón sem ekki fékkst bætt. Far-
og flutningagjöld þóttu of há og ósanngjörn
og aðbúnaður slæmur. Þetta leiddi til
þess, að á Alþingi var rætt um það
af fullri alvöru hvort Íslendingarnir gætu tekið
skipaferðirnar í eigin hendur. Niðurstaðan varð
sú að tekið var á leigu með áhöfn
gufuskipið Vesta, sem keppinauturinn Sameinaða gufuskipafélagið
hafði átt. Fyrirtæki þetta hét Eimskipafélag
hinnar íslensku landsstjórnar. Reksturinn gekk ekki
sem skyldi og var hætt eftir tvö ár. 1)
1) Eimskip frá upphafi
til nútíma, eftir Guðmundur Magnússon, bls. 19.
Útg. Hf. Eimskipafélag Íslands (X)
1998. |
 |
| Vesta |
|
|
1897 Enn
gerður samningur við Sameinaða gufuskipafélagið,
nú til fimm ára.
1900
Lokið við að leggja kerruveg milli Ísafjarðarkaupstaðar
og Hnífsdals og litlu síðar fyrir botn Skutulsfjarðar.
Farið að flytja
póst með hestvagni austur yfir fjall.
Annáll
860 - 1900 Annáll
1901 - 1975 Annáll
1976 - 2000
Uppfært
19.03.2001
|