Forsíða - Um vefinn - Almennt - Annáll - Vegalengdir - Leiðir - Byggð - Vetrarumferð - Ár / sjór - Jarðgöng - Kostnaður - Afstaða  - Ýmislegt - Fréttir - Stuðningur

Annáll samgangna á Íslandi og Vestfjörðum 860 til 1900

Allt frá upphafi byggðar voru aðstæður þannig að hér var að mestu stundaður sjálfsþurftar- búskapur, fjöldi fólks bjó á sama staðnum eða í sömu sveit frá vöggu til grafar og átti þaðan fá erindi.  Þjóðin, þurfti að vera sjálfri sér næg og hjá flestum snerist daglega lífið að mestu um að hafa í sig og á og mátti oft lítið út af bera.  Íbúar urðu á seinni öldum aldrei fleiri en nokkrar tugir þúsunda og dreifðust mun meira um landið en nú er.  Byggð var öll í strjálbýli, náði hvergi að þétta sig sem neinu nam og því engir þéttbýlisstaðir sem löðuðu fólk að.  Siglingar með ströndum voru víða erfiðar og lítið um skip í höndum Íslendinga til langferða á sjó, aðeins opnir bátar. Fámennið, dreifð byggð og lítil verkkunnátta héldust í hendur við að halda samgöngum innanlands á fremur frumstæðu stigi auk þess sem ekkert vald, hvorki ríkis, höfðingja eða kirkju, var í aðstöðu til að bæta úr fyrr en komið var fram á 19. öld að rofa fór til.  Menntunar, umfram lestur og skrift, nutu aðeins örfáir, verslun var löngum í höndum erlendra kaupmanna og eftir að einokun komst á nánast drepin í dróma.  Helst að kirkjusókn, mannfagnaðir, ferðir til alþingis og á biskupsstólana, ferðir pilta til skólasetra, sjómanna í verstöðvar, vinnufólks sem fór vistferli og flakk umrenninga leiddi til ferðalaga. 1)

Þegar farið var á milli hvort heldur sem var lengri eða skemmri ferðir, var farið gangandi eða ríðandi á hestum, eða vatnaleið á skipum eða bátum.  Örfá dæmi eru í sögum um að vagnar hafi verið notaðir, en þeir voru mjög fátíðir.  Má gera ráð fyrir að fæstir Íslendingar hafa þekkt hjólið af eigin raun fyrr en á 19. öld.  Dæmi eru þess, að sleðar hafi verið notaðir á vetrum.  Í Sturlungu, biskupasögum og fornbréfum eru miklar heimildir um ferðalög manna og einkum í Sturlungu er oft sagt hvaða leiðir voru farnar.  Af sögunum sést að menn fóru mjög oft ríðandi um héruð og hafa snemma á öldum orðið til reiðgötur um sveitir og yfir óbyggðir milli þeirra, og hafa þær verið á svipuðum slóðum og margir akvegir liggja í dag.  Á nokkrum ám voru ferjur eða kláfar yfir þær en brýr voru sjaldgæfar.

Sá einn veit,
er víða ratar
ok hefr fjölð um farit,
hverju geði
stýrir gumna hverr,
sá er vitandi er vits.

Hávamál (X)

 
Íslandskort frá því fyrir 1600. Eitt hið elsta sem gefur nokkurn veginn raunsanna mynd af landinu. Mynd: Landsbókasafn Íslands (X) 
Öxará á Þingvöllum Reiðhestur (X) varða


 


Á landnámsöld er talið að Íslendingar hafi átt tiltölulega stóran hafskipastól og kunnað vel til siglinga.  Smám saman fækkaði þó skipunum og um 1200 stóðu Íslendingar uppi hafskipalausir.  Allt frá þeim tíma og fram á áttunda áratug 18. aldar voru verslunarskip erlendra kaupmanna helsti tengiliður Íslands við umheiminn.2)  Þrátt fyrir það voru samgöngur við önnur lönd, einkum Danmörku, tiltölulega greiðar. 
Á Vestfjörðum hlutu bátar að vera ríkari þáttur í samgöngum en víðast annars staðar vegna landfræðilegra aðstæðna, djúpra fjarða og hárra heiða, enda hefur skipa- og bátasmíði verið stunduð á Vestfjörðum um aldir og má með sanni kallast elsta iðngrein Vestfirðinga. 3)

1)  Verkmenning Íslendinga V. Vegamál, bls. 1, útg. 1975
2)  Samgöngur í Skagafirði1874-1904 eftir Sölva Sveinsson.  Sérprentun úr Skagfirðingabók 8, 1977, bls. 59. 
3)  Saga Ísafjarðar og Eyrarhrepps III. bindi bls. 143 o. áfr., Jón Þ. Þór:   Útgefandi Sögufélag Ísfirðinga 1988.



x
Vatnsfjörður (X)
Vatnsfjörður 

860 eða þar um bil.  Samkvæmt Landnámabók (X) reyndi Flóki Vilgerðarson, Hrafna-Flóki, víkingur mikill, fyrstur að nema hér land svo að sögur fari af og staðfestist í Vatnsfirði við Barðaströnd, en þeir félagar misstu allt kvikfé sitt í vetrar- og vorharðindum, sökum þess að þeir gáðu ekki að afla heyja, og fór landnámið út um þúfur." 1)  "Þá gekk Flóki upp á fjall eitt hátt, og sá norður yfir fjöllin fjörð fullan af hafísum; því kölluðu þeir landið Ísland, sem það hefur síðan heitið. " 2)    "Ekki eru menn á eitt sáttir um það, af hvaða fjalli Flóki hafi horft, er hann sá hafísinn norður yfir fjöllin.  En líklegt má telja, að hann hafi gengið upp úr Vatnsfirði og norður á fjöllin hjá Glámu.  Þaðan sést út eftir Skötufirði og Hestfirði og Djúpið fyrir utan Æðey, enda mun hafís sjaldan eða aldrei fara lengra inn." 3) Segir ekki frekar af ferðalögum á Vestfjörðum fyrr en allnokkru síðar.
1) Jón Jóhannsson, Íslendingasaga 1. bindi, bls. 22. Útg.  Almenna bókafélagið 1956.
2) Landnámabók (Sturlubók) 2. kafli (X)
3) Jóhann Hjaltason, Árbók Ferðafélags Íslands MCMXLIX, Norður-Ísafjarðarsýsla, bls.14.  Útg. Ferðafélag Íslands (X) 1949.
Landnámabók (X)
(Mynd: Árnasafn (X))
Minnismerki um Flóka 
Vilgerðarson og menn
hans (X)
 


Í elstu lögum landsins, þjóðveldislögum Grágásar (X), eru fátækleg ákvæði um vega- eða samgöngumál í eiginlegum skilningi.  Í Landbrigðisþætti segir að menn skyldu fylgja fornum götum, ef til væru, þegar þeir færu um annars manns land.  Þetta tómlæti um samgöngumál  má skýra í ljósi hins veika framkvæmdavalds.
Þótt engin bein lagaákvæði væru til um vegagerð þarf þó ekki að efa að vegir hafi verið ruddir á Íslandi, bæði í heiðni og áður en Jónsbók gekk í gildi.  Því til sönnunar má nefna veg sem enn sér móta fyrir í Berserkjahrauni á Snæfellsnesi og Eyrbyggja (X) segir að Halli og Leiknir berserkir hafi rutt.  Burtséð frá sannleiksgildi þeirrar sögu er hitt víst, að vegur sá er ævaforn. 1)
Staðarhólsbók Grágásar 
(Mynd: Árnasafn (X))
Gatan í Berserkjahrauni 
1)   Vegamál Íslands, grein í Almanaki Hins íslenska þjóðvinafélags 1947, bls. 81, eftir.Guðbrand Jónsson,


Prestar syngja messu við kristnitökuna á
Þingvöllum (Mynd:  Halldór Pétursson)

 

Með kristnitökunni um árið 1000 jókst umferð, kirkjusókn varð almenn og biskupsstólar og síðar skólar voru stofnaðir í Skálholti og á Hólum.  Þangað lágu leiðir fjölda manna, einkum er á leið og kirkjuvald efldist.  Ýmislegt var þá gert til samgöngubóta, fjallvegir varðaðir, sæluhús reist, komið á föstu ferjum og gera má ráð fyrir að ár hafi verið brúaðar á stöku stað þar sem því varð við komið.  Þá stuðlaði kirkjan að sínu leyti að bættum samgöngum með því ákvæði í tíundarlögum, sem upp voru tekin 1097 fyrir tilstilli Gissurar biskups Ísleifssonar, að það fé skyldi undanþegið tíund, sem gefið væri til brúa og ferja enda guði þóknanlegt það fé, sem varið var til samgöngubóta, og voru menn hvattir til  að verja fé í því skyni sér til sálubóta.  Í tíundarlögunum var þetta orðað svo: "Það fé þarf eigi til tíundar telja, er áður er til guðs þakka lagið, hvort það er til kirkna lagið eða til brúa, eða til sæluskipa (= ferja) , hvort það fé er í löndum eða lausum aurum." 1 og 2)
1)  Saga  Íslands IV. bindi, bls. 211, Norska öldin, Björn Þorsteinsson og Guðrún Ása Grímsdóttir, Útg.  Hið íslenska bókmenntafélag  (X) og Sögufélag 1978.
2)  Verkmenning Íslendinga V.  Vegamál, Jón Guðnason, bls. 5, útg. 1975


1262- 4   Gamli sáttmáli staðfestur.  Íslenskir bændur hylla Noregskonung með einhliða samþykkt og játuðust undir sameiginlega löggæslu og framkvæmdavald konungs.  Um skyldur Íslendinga er sáttmálinn stuttorður en sagði m.a.:  Skulu sex skip ganga af Noregi til Íslands tvö sumur hin næstu, en þaðan í frá sem konungi og hinum bestu bændum landsins þykir hentast landinu.  (1 

1) Íslandssaga til okkar daga eftir  Björn Þorsteinsson og Bergsteinn Jónsson.  Útg. Sögufélag 1991. 



Seinni hluti 13. aldar  Við eflingu konungsvalds og lögtöku Jónsbókar á árunum 1281 til 1283 færðust í vöxt opinber afskipti af ýmsum málum.  Í landsleigubálki Jónsbókar eru t.a.m. nokkur ákvæði er varða samgöngur.  Þau bera þó vitni um norskan uppruna og aðstæður.  Samkvæmt þeim áttu vegir að vera fimm álna breiðir, og hver maður mátti höggva þann skóg, sem óx í þjóðbraut. (1 Ekki voru mönnum þó lagðar neinar skyldur á herðar hvorki til verklegra athafna né til að standa straum af samgöngubótum. (2

1)  Samgöngur í Skagafirði1874 - 1904 eftir Sölva Sveinsson.  Sérprentun úr Skagfirðingabók 8, 1977, bls. 59. 
2)  Verkmenning Íslendinga V.  Vegamál, bls. 2, útg. 1975




1294 Með réttarbót Eiríks konungs Magnússonar, var í fyrsta sinn lagaákvæði sem skyldaði hérlenda menn til að vinna að vegagerð.  "Skylt er bóndum að gera vegi færa um þver héruð og endilöng, þar sem mestur er almanna vegur eftir ráði sýslumanna og lögmanna; sekur eyri hver er eigi vill gera og leggist  það til vegabóta"  Ekki er kunnugt um framkvæmd á þessum lagabókstaf né eldri ákvæðum því þrátt fyrir aukið konungsvald var framkvæmdavaldið veikt í höndum embættismanna og landið stórt og strjálbýlt. 1-2) 

1)  Samgöngur í Skagafirði1874 - 1904 eftir Sölva Sveinsson.  Sérprentun úr Skagfirðingabók 8, 1977, bls. 59. 
2)  Verkmenning Íslendinga V. Vegamál, Jón Guðnason, bls. 2, útg. 1975

Jónsbók (X)  (Skarðsbók)
(Mynd: Árnasafn (X)



1306 Fjölmennt var til Alþingis og rituðu bændur konungi bréf:  Almúgans samþykkt, og minntu á fyrri kröfur.  Þeir vildu "að íslenskir séu sýslumenn og lögmenn á landi voru" og að skip gangi "á hverju ári út hingað forfallalaust, og þeim gæðum hlaðin sem sem nytsamleg séu landinu"  (1

(1 Íslandssaga til okkar daga eftir  Björn Þorsteinsson og Bergsteinn Jónsson.  Útg. Sögufélag 1991, bls. 128




1319  Þetta ár urðu konungsskipti í Noregi og Magnús Eiríksson þriggja ára dóttursonur Hákonar Magnússonar háleggs kom til ríkis.  Af því tilefni var helstu ráðamönnum hér stefnt út til konungshyllingar.  Þá skrifuðu Íslendingar og báðu hann að halda sig “með fornan og nýjan rétt, þann sem hér hefur verið samþykktur að réttu þingtaki”;  kváðust lausir við konungsvaldið nema til landsins sigldu sex skip hvert sumar þeim gæðum hlaðin, er landinu væru nytsamleg,
 “tvau fyrir norðan , 
  tvau fyrir sunnan, 
  eitt í Austfjörðu
  og eitt á Vestfjörðum ..”
Þetta er í fyrsta skipti, að fram kemur ósk um það, að skipin skyldu skiptast svo milli fjórðunga sem hér segir, en e.t.v. hefur verið gert ráð fyrir því frá upphafi. (1 og 2 

1)  Íslendinga saga II. bindi, bls. 294Jón Jóhannsson,. Útg.  Almenna bókafélagið 1958 og
 2) Íslandssaga til okkar daga eftir  Björn Þorsteinsson og Bergstenn Jónsson.  Útg. Sögufélag 1991, bls. 128
 



1412  Þetta ár kemur hingað til lands enskt fiskiskip, hið fyrsta sem íslenskar sögur fara af.  Af erlendum heimildum má þó ráða að siglingar englendinga hafi hafist nokkru fyrr.  Þegar árið eftir hófu Englendingar siglingar hingað í stórum stíl til fiskveiða og hófst þá jafnframt verslun þeirra við landsmenn.  Fljótlega var verslun íslendinga við útlendinga bönnuð en erfiðlega gekk að fylgja því banni eftir og valt á ýmsu um viðskipti þjóðanna næstu áratugina.  Heimsóknum enskra kaupskipa fækkaði er komið var fram undir  miðja sextándu öld (150 skip árið 1528, 43 skip árið 1553) þótt fiskiskip héldu áfram að sigla á Íslandsmið. (1

1)  Íslandssaga  I, a-h, eftir Einar Laxness, bls. 116 o.áfr.  Útg. Vaka-Helgafell (X) 1995.



1600 eða þar um bil.  Í skrá Þórðar lögmanns yfir embættisskyldur hreppstjóra, eru vegabætur taldar með þeim verkefnum, sem stuðla skyldu að vexti og viðgangi landsbyggðarinnar.  Þar er þess einnig getið, að af stórám landsins sé aðeins Jökulsá á Dal brúuð; er það sennilega eina vatnsfallið sem brúað hefur verið frá fyrstu tíð.  (1

1)  Samgöngur í Skagafirði1874 -1904 eftir Sölva Sveinsson.  Sérprentun úr Skagfirðingabók  8, 1977, bls. 59.





1744 - 1749 Í sýslulýsingum frá þessum tíma er stuttlega sagt frá vegum í flestum sýslum landsins og eru þær allar áþekkar þessari lýsingu úr Árnessýslu.  "Vejene her i Sysselet ere temmelig gode for Hester, naar ikke indfalder langvarige Regntider, men vogne og Sleder kand her aldeles ikke bruges."  Greinilegt er af veglýsingunni, að þeir eru ekki annað en troðningar eftir hesta eða reiðgötur. (1 

1)  Verkmenning Íslendinga V. Vegamál, eftir Jón Guðnason, bls. 3, útg. 1975




1770 20. mars Kristján konungur VII.(X) og rentukammer skipar nefnd, Landsnefndina fyrri. Nefndin var skipuð vegna bágra landshaga á Íslandi og skyldi leggja fram tillögur til úrbóta á fjölmörgum sviðum þ.á m. í samgöngumálum. Í nefndinni áttu sæti Andreas Holt, vararæðismaður í Kristjaníu, formaður, Þorkell Fjeldsted, lögmaður í Færeyjum, og Thomas Windekilde, kaupmaður, en ritari var Eyjólfur Jónsson, síðar konunglegur stjörnuskoðari. Nefndin safnaði skýrslum frá helstu embættismönnum hér, auk þess sem henni barst fjöldi álitsgerða og bænaskráa frá landsmönnum.  Þá ferðuðust nefndarmenn um landið sumarið 1771.  Nefndin samdi álitsgerð með ýtarlegum tillögum í atvinnu– og fjármálum.  Sérstök skrifstofa var stofnuð í Kaupmannahöfn 1773 til að fjalla um þær ásamt fleiri málum og var hún undir stjórn Jóns Eiríkssonar, konferensráðs.  Flestar lagasetningar, tilskipanir og konungsúrskurðir sem samin voru á grundvelli starfa nefndarinnar og með liðsinni íslenskra embættismanna birtust 1776.  Má þar nefna vegalög, og ákvarðanir um póstmál, hafna- og strandmælingar. (1 

1)  Íslandssaga  II, i-r, eftir Einar Laxness, bls. 110 o.áfr.  Útg. Vaka-Helgafell (X) 1995.
2)  Hagskinna, sögulegar hagtölur um Ísland, bls. 49 og 279. Útg. Hagstofa Íslands 1997
3)  Íslenskir sjávarhættir X. bindi bls. xx  eftir Lúðvík Kristjánsson.  Útg. 199x 

 

Samkvæmt manntölum  frá 
þessum tíma var fjöldi íbúa
landsins sem hér segir : (2
Ártal konur karlar samtals
1703 27.491 22.867 50.358
1762 ... ... 44.854
1769 25.072 21.129 46.201
1785 22.775 17.848 40.623
1801 25.690 21.550 47.240

Þá var fjöldi hrossa  sem hér segir :
 
Ártal fjöldi
1703 26.910
1770 32.689
1783 35.939
1784 8.683
1785 12.786
1795 22.599
1800 30.300

Fyrsta heimildaskrá um báta 
á öllu landinu er frá 1770 og 
samkvæmt henni er 
bátaeignin þá þessi: (3
Tólfæringar     2
Teinæringar   20
Áttæringar 386
Sexæringar 310
Fimm manna för 223
Fjögurra manna för 278
Þriggja manna för 41
Tveggja manna för 604
Eins manns för 5
Samtals 1869



1776 29. apríl.  Kristján VII. gefur út konungsbréf um vegi, brýr og ferjur á Íslandi.  Var sýslumönnum gert að sjá um, að vegir í byggðum og styttri fjallvegir (styttri en 5 mílur danskar) yrðu ruddir ár hvert og þeim haldið við.  Vegir þessir skyldu vera 6 álna breiðir og helst beinir (1. gr.).  Öllu lausagrjóti sem tafði umferð, skyldi rutt burt, en jarðfast grjót skyldi brotið með járnkörlum eða sprengt með púðri.  Var sýslumanni heimilað að leggja allt að 3 ríkisdala skatt á hvert byggðarlag til púðurkaupa og jafna honum niður á bændur (2. gr.). Eigendur eða ábúendur jarða skyldu leggja veg yfir engjar eða tún, ef þjóðbraut lá yfir þessar landsspildur, og girða veginn af (3. gr.).  Vegir sem lágu yfir mýrlendi, skyldu hlaðnir upp og síðan borin í þá gróf möl.  Vatn skyldi leitt frá vegstæðinu með skurðum (4. gr.). Trébrýr skyldu smíðaðar á smáár og læki. (5. gr.) en jafnframt skyldi ferjum yfir stórvötn haldið við og þeim fjölgað, ef sýslumaður og bestu menn meðal almennings teldu ástæðu til slíks.  Rekstur slíkrar ferju hvíldi á eiganda hennar, og bar honum því að annast viðhald hennar, enda tók hann gjald af þeim sem hann ferjaði (6. gr.) Fjallvegir skyldu varðaðir og ekki vera lengri vegalengd milli varða en svo, að á milli þeirra sæist í dimmviðri.  Reist skyldu sæluhús á fjallvegum og þau birgð með heyi og brenni, sem íbúum næstu byggðarlaga var gert að leggja af mörkum (7. gr.) Sýslumanni var gert að minna íbúa þeirrar sýslu, sem hann stýrði, á skyldur þeirra varðandi samgöngubætur á manntalsþingum, ákveða hvaða dögum á tímabilinu frá miðjum maí til miðs júní skyldi varið til vegabóta og úthluta íbúum sérhvers hrepps eða ákveðnu byggðarlagi ákveðnu verkefni til úrlausnar á þessu sviði ár hvert (8. gr.)  Menn sem inna áttu af höndum vegbætur, en vanræktu þá skyldu sektaðir um tvö lóð silfurs og greiða auk þess bætur, sem samsvöruðu launum fyrir þá vinnu, sem þeir höfðu vanrækt að skila (9. gr.). Með konungsbréfi þessu var sýslumönnum falið allt eftirlit með samgöngubótum og viðhaldi vega, og var það reyndar í samræmi við eldri lagaákvæði um þetta atriði.  Þó fór svo að þessu sinni, að sýslumenn komu umsjón með framkvæmd þessara verkefna - a.m.k. að hluta - yfir á hreppsstjórana, og var það í samræmi við fyrri þróun.
Þessi tilskipun gilti til 15. mars 1861.  Verður að telja ávinning með henni heldur rýran, þótt gert hafi verið við verstu torfærurnar hér og þar í byggðum, þannig að ríðandi mönnum og klyfjahestum var víðast óhætt.

13. maí var gefin út konungleg tilskipun um póstferðir á Íslandi.  Komið skyldi á fót opinberum póstferðum frá öllum landsfjórðungum til Bessastaða þrisvar á ári.  Ekkert varð þó úr framkvæmdum í bráð.




 
1778  Reglulegir póstflutningar hefjast milli Íslands og Kaupmannahafnar með sérstöku póstskipi.  Í fyrstu var einungis um eina póstferð að ræða ár hvert, en þeim fjölgaði fljótlega í tvær.  Um miðja 19. öld voru farnar þrjár ferðir.  Til ferðanna voru notuð seglskip og voru ferðirnar því strjálar og óöruggar.   Danska stjórnin kom þessum ferðum á, aðallega til að koma embættisskjölum til landsins og til að geta betur fylgst með almennu ástandi og stjórnarfari í landinu. 1)

1) Eimskip frá upphafi til nútíma, eftir Guðmundur Magnússon, bls. 17.  Útg. Hf. Eimskipafélag Íslands (X) 1998.

 

Póstskip. 
Frímerki, útg. 1991 (X)



1779 10. ágúst  Fyrstu skipulegu veðurathuganir og veðurskráningar á Íslandi hefjast þennan dag.  Rasmus Lievog skráði veður á Álftanesi fjórum sinnum á sólarhring fram til 1785.



 
1782 Eftir sex ára tafir frá gildistöku tilskipunar um póstferðir hófust póstferðir á Íslandi 10. febrúar þetta ár með því að fyrsti landpósturinn, Ari Guðmundsson, lagði af stað frá Reykjarfirði við Ísafjarðardjúp um Ögur til Ísafjarðar, síðan suður um firði og kom að Haga á Barðaströnd 16. febrúar.  Þaðan sendi sýslumaður póstinn til Bessastaða. 1)

1)  Íslandssaga  I, i-r, eftir Einar Laxness, bls. 104 o.áfr.  Útg. Vaka-Helgafell (X) 1995.

Minnsvarði við Stað í  Hrútafirði um fyrstu landpóstana (X)


1831 Að frumkvæði Bjarna Thorarenssen, yfirdómara, sem þá bjó í Gufunesi, og hluta Þorgríms Thomsen á Bessastöðum, var 22. mars þetta ár stofnað Fjallvegafélagið.  Markmið félagsins var að auðvelda samgöngur milli héraða með vegbótum á fjöllum og heiðum; skyldi ryðja reiðgötur um fjallvegi, halda þeim við, hlaða vörður og byggja sæluhús.  Þetta framtak kom til af því að stjórnvöld höfðu ekki fylgt eftir ákvæðum tilskipunarinnar frá 1776.  Félagið leitaði samskota þetta ár og stóð að hleðslu 100 varða á Holtavörðuheiði, lét reisa sæluhús í Fornahvammi í Borgarfirði auk fleiri framkvæmda m.a. á Sprengisandsleið, Kaldadalsleið og víðar.  Félagið lét gera skýrslu um framkvæmdir  og sendi stiftamtmanni ásamt beiðni um fjárstyrk. Var félaginu veittur styrkur úr Jarðabókasjóði um fimm ára skeið.  Félagið leið undir lok áður en frumkvöðull þess, Bjarni Thorarenssen, lést 1841, en framtak þess ýtti undir aðgerðir í vegabótum af hálfu einstaklinga. 1)

1)  Íslandssaga  I, a-h, eftir Einar Laxness, bls. 129.   Útg. 1995.  Útg. Vaka-Helgafell (X) 1995.
.

Bjarni Thorarensen 
(mynd Émile Lasalle 
1839 úr ferðabók 
P.Gaimard).



1852 Ásgeir Ásgersson stofnandi og aðaleigandi Ásgeirsverslunar á Ísafirði, sem var brautryðjandi í sögu verslunar á Íslandi, hefur um vorið vöruflutninga á skipi sínu frá Danmörku til Ísafjarðar. Verslun hans óx á næstu árum og varð m.a. umsvifamikil í útflutningi á afurðum bænda.

Sjá töflu yfir siglingar til Íslands 1853 til 1936 í Hagskinnu, riti Hagstofu Íslands (X)




1855  Tvær bænaskrár um vegamál lágu fyrir Alþingi þar sem vikið var er helstu göllum tilskipunarinnar frá 1776 og hve litlu hún hafði skilað.   Þingið fór þess á leit, að konungur legði fyrir næsta alþing frumvarp um vegi.  Glöggur greinarmunur yrði gerður á þjóðvegum og innanhéraðsvegum, sem ekki væru alfaravegir.  Yrðu þjóðvegir að öllu leyti kostaðir af hinu opinbera .  Skyldi amtmaður jafna kostnaði niður á amtsbúa.  Við aukavegi innanhéraðs væri heimilt að hafa einhverja skylduvinnu, þó mjög hófi. 



1857  Konungur lagði frumvarp um vegi fyrir Alþingi.  Í greinargerð var nokkuð vikið að helstu göllum fyrri ákvæða og hinu nýja frumvarpi lýst.  Þótti ísjárvert að fella með öllu niður skylduvinnuna.  Því yrði hún einungis afnumin af þjóðvegum.  Þingið gerði lítils háttar breytingar við frumvarpið og sendi konungi bænaskrá.  Þótti þingmönnum fulllítið fjármagn lagt til veganna, og vildu þeir að hver maður greiddi sem svaraði hálfu dagsverki til þjóðvega og aukavega. 


Gufskipið Arcturus

 

1858 27. apríl.  Fyrsta póstskipið knúið gufuafli, Arcturus, 472 brúttórúmlestir að stærð, smíðað í Englandi tveimur árum fyrr, kemur hingað til lands í fyrsta sinn.  Ferðum póstskipa milli viðkomuhafnanna Reykjavíkur og Kaupmannahafnar fjölgaði nú í sex á ári jafnframt því sem þær urðu að mun öruggari.  Ferðum skipsins var haldið úti af skipaútgerðarmanninum C.P.A. Koch samkvæmt samningi milli hans og stjórnavalda. 1) Gufuskipin voru í fyrstu fremur veikburða en styrktust smám saman.

1) Öldin sem leið, minnisverð tíðindi 1801 - 1860, í samantekt Gils Guðmundssonar, bls. 247.  Útg. Iðunn 1955.

Gufuskipið Arcturus á frímerki, 
útg.  1991 (X)



1861 15. mars.  Gefin út "tilskipun um vegina á Íslandi", sem nam úr gildi eldri ákvæði og lagði jafnframt grunninn að skipulagðri vegagerð hérlendis.  Samkvæmt tilskipuninni var vegum skipt í þjóðvegi og aukavegi.  Fjölförnustu vegirnir í byggð og milli héraða voru taldir þjóðvegir, og áttu þeir að vera 5 álna breiðir, ruddir á fastlendi, en hlaðnir á votlendi.  Steinbrýr skyldu gerðar á mýtrum, en lækir og ár brúaðar. Kostnaður við gerð þjóðvega skyldi fenginn með gjaldi, er svaraði hálfu dagsverki fyrir hvern vinnufæran karlmann á ladrinum.  Eftirlit með framkvæmdum við þjóðvegi annaðist sýslumaður undir yfirumsjón amtmanns, en fjár til þjóðvegagerðar var aflað á þann hátt, að sérhvert sveitarfélag í landinu var skyldað til að leggja fram í þessu skyni  svo mikið fé að það samsvaraði hálfu dagsverki á hvern vinnufæran karlmann á aldrinum 20 - 60 ára, og átti það að innheimtast á manntalsþingum.  Gerð og viðhald aukavega skyldi hins vegar unnið í þegnskylduvinnu af íbúum viðkomandi sveitarfélags undir umsjón hreppstjóra.  Aukavegir skyldu vera þriggja álna breiðir ef landslag leyfði og voru landeigendur skyldugir að láta af hendi land undir slíka vegi. 1) 

1)  Verkmenning Íslendinga V. Vegamál, eftir Jón Guðnason, bls. 7, útg. 1975




1863 26. maí var samþykkt á héraðsfundi Suður-Þingeyinga að senda Alþingi bænarskrá, þar sem farið var fram á að það hlutaðist til um að gufubátaferðum yrði hið allra bráðasta komið á með ströndum Íslands, er flytji ferðamenn og vörur fyrir sanngjarna borgun milli helstu hafna á  landinu.  Sams konar bænarskrár voru sendar Alþingi á árunum 1865, 1867 og 1869 og voru þær ræddar á þingunum og síðan sendar áfram til konungs.  Enginn árangur varð af þessum málaleitunum Alþingis að öðru leyti en því, að málinu var haldið vakandi.



 
1872  Tilskipun um póstmál gefin út og sérstakur póstmeistari skipaður í Reykjavík.  Póstferðir hafnar og póstafgreiðslur settar á stofn.  Póstferðir voru átta á ári, farnar á hestum með póstkoffort.  Þetta ár voru frímerki gefin út í fyrsta skipti.
Landpóstur með póstkoffort. 
Frímerki, útg. 1997 (X)





1875 15. október  Ný vegalög.  Jón Sigurðsson á Gautlöndum flutti frumvarp til nýrra vegalaga, sem náði fram að ganga.  Í þessum lögum var öllum vegum landsins skipt í fjallvegi og byggðavegi og hinum síðarnefndu aftur í sýsluvegi og hreppavegi, sem svöruðu nokkurn veginn til þjóðvega og aukavega áður. Vegir milli landsfjórðunga eða sýslna, sem voru þingmannaleið eða meira, áttu að teljast fjallvegir.  Sýsluvegir skyldu kostaðir af þjóðvegagjaldi samkvæmt tilskipun 15. mars 1961, hreppavegir af hreppsbúum og fjallavegir af landssjóði, en það var nýmæli, því að hér var í fyrsta skipti kveðið á um veitingu almannafjár til vega. 1)    Með þessum lögum var töluverðu fjármagni veitt til vegagerðar, eða alls 226.100 kr. árin 1876-1887.  Þótt þetta væri spor í rétta átti þurfti meira til.  Bæði var umferð orðin meiri og vegir lengri og kröfðust meira viðhalds.  Þá torveldaði vanþekking á vegabætum góða nýtingu fjárins.  Þess lög leiddu þó til þess að fjallvegir voru færðir til betra horfs.  Eins leiddu þessi lög til fjárveitinga til vegagerðar úr landssjóði. 2)

1)   Verkmenning Íslendinga V. ,Vegamál,  eftir Jón Guðnason, bls. 2, útg. 1975
2)   Samgöngur í Skagafirði1874 -1904 eftir Sölva Sveinsson.  Sérprentun úr Skagfirðingabók 8, 1977, bls. 137. 




1876 Fastar gufuskipaferðir hefjast kringum landið.  Hlutu þær styrk frá Alþingi og skyldu fyrst í stað vera þrjár á ári.  Lagt var í fyrstu ferðina á skipinu Díönu frá Kaupmannahöfn 11. júní og siglt til Seyðisfjarðar.  Þaðan hélt skipið norður og vestur um land og kom í þeirri ferð við á Raufarhöfn, Akureyri, Skagaströnd, Ísafirði og Stykkishólmi.  Frá Reykjavík hélt skipið aftur vestur og norður um land með viðkomu á sömu stöðum. 1)

Danska stjórnin semur við Sameinaða gufskipafélagið um að félagið færi sjö ferðir til Íslands á þremur skipum. 2)

1) Öldin sem leið, minnisverð tíðindi 1861 - 1900, í samantekt Gils Guðmundssonar, bls. 144.  Útg. Iðunn 1982.
2) Eimskip frá upphafi til nútíma, eftir Guðmundur Magnússon, bls. 18.  Útg. Hf. Eimskipafélag Íslands  (X) 1998.



1880 10 ára samningur gerður við Sameinaða gufuskipafélagið um tíu ferðir til landsins á ári og skyldi í fimm þeirra siglt meðfram ströndunum og ein ferðin farin í janúarmánuði.  Félagið hafði einkaleyfi á flutningi pósts til landsins. 1)    Félagið hafði tvö skip í ferðum "Thyru" og "Lauru."  "Laura" var nýtt skip, sterkbyggt og um 1000 brúttólestir að stærð. 2)

1) Eimskip frá upphafi til nútíma, eftir Guðmundur Magnússon, bls. 18. Útg. Hf. Eimskipafélag Íslands  (x) 1998.
1) Öldin sem leið, minnisverð tíðindi 1861 - 1900, í samantekt Gils Guðmundssonar, bls. 187.  Útg. Iðunn 1982.

Póstskipð "Laura" (X)




1887 Ný vegalög.  Feðgarnir Þórarinn Böðvarsson og Jón Þórarinsson flytja frumvarp á Alþingi til vegalaga, sem hlaut samþykki.  Vegum var nú skipt í fernt, aðalpóstvegi og fjallvegi, kostaðir af landssjóði; sýsluvegi, kostaðir af sýslufélögum og hreppavegi, kostaðir með hálfu dagsverki fyrir hvern vinnufæran sveitarmann.  Aðalpóstvegir voru taldir þessir:  Reykjavík - Ísafjörður, Reykjavík - Akureyri, Akureyri - Seyðisfjörður, Reykjavík - Prestbakki og Prestbakki - Eskifjörður. 1)

1)   Verkmenning Íslendinga V. Vegamál  eftir Jón Guðnason, bls. 8, útg. 1975



1889 Rekstur Ásgeirsverslunar var með mestum blóma frá 1885 fram yfir aldamótin 1900.  1893 voru t.d. þilskip á vegum fyrirtækisins 16.  Sett voru á stofn útibú víðsvegar um Vestfirði, Flateyri, Hesteyri, Arngerðareyri, í Bolungarvík, Höfn í Hornvík auk fiskmóttökustöðva um Ísfjarðardjúp og Hornstrandir.  Til að annast samgöngur milli höfuðstöðvanna á Ísafirði og útibúanna var þetta ár keyptur gufubátur 36 rúmlestir, kallaður Ásgeir litli og var hann jafnframt fyrsta gufuskipið sem Íslendingar eignuðust.  Kom hann fyrst til Ísafjarðar 30. júlí 1890.  Fram til 1904 fór báturinn einnig almennar áætlunarferðir um Ísafjarðardjúp. 1)

1)  Saga Ísafjarðar og Eyrarhrepps III. bindi bls. 101 o. áfr. eftir Jón Þ. Þór:    Útgefandi Sögufélag Ísfirðinga 1988.

Ásgeir litli

 




1890-91  Ellefsen hvalveiðimaður hefst handa við að láta leggja veg um Hvilftarströnd í Önundarfirði og brúa árnar Hólsá, Kaldá svo og Breiðadalsá þangað sem vegurinn náði 1895.  Meðan á vegagerðinni stóð hrundi úr Ófærunni milli Hjarðardals og Valþjófsdals svo þar varð ófært með öllu.  Var norskur verkfræðingur sem vann hjá Ellefsen fenginn til að sprengja fyrir vegi á kafla í Ófærunni og varð þar búið að öðru leyti svo um að þar varð vegur miklu betri en áður. 1)
Var þetta að sögn í fyrsta skipti sem sprengiefni var notað við vegagerðá Íslandi.

1) Þórður Sigurðsson: Upphaf vegagerðar í Önundarfirði, Ársrit Sögufélags Ísfirðinga, 13. árgangur 1969.




1893 1. júní.  Fyrsti landsverkfræðingurinn ráðinn.  Það var Sigurður Thoroddsen.  Hann skyldi hafa yfirumsjón með öllum verklegum framkvæmdum landstjórnarinnar.  Fram til þess tíma höfðu hreppstjórar, sýslumenn, amtmenn, stiftamtmen og landshöfðingjar eftilit með vegagerð.  Nú var hins vegar farið að vanda betur til veganna og allt haft í huga, vegstæði, halli, beygjur, þversnið og þurrkun.1) 

1)   Verkmenning Íslendinga V. Vegamál  eftir Jón Guðnason, bls. 9, útg. 1975




1894 Ný vegalög.  Séra Jens Pálsson flytur frumvarp um vegi 1891 en það náði ekki fram að ganga.  Bar hann það fram á nýjan leik 1893 og hlaut það þá samþykki alþingis, en staðfestingu 1894.  Þar var vegum skipt þannig:  flutningabrautir, þjóðvegir og fjallvegir, kostaðir af landssjóði, sýsluvegir og hreppavegir, kostaðir af sýslum og hreppum með 1,25 krónu gjaldi af hverjum vinnufærum manni til hvors um sig.  Helsta nýmæli þessara laga var, að gerðar skyldu akfærar flutningabrautir 375 km á lengd um 6 þéttbyggðustu héruð landsins.  Flutningabrautirnar skyldu vera á þessum leiðum:  Reykjavík - Rangárvellir, Reykjavík - Geysir, Reykjavík - Eyrarbakki, upp í Borgarfjörð, frá Blönduósi vestur í Húnavatnssýslu, frá Sauðárkróki um Skagafjörð, frá Akureyri inn Eyjafjörð, frá Húsavík um Reykjadal og frá Búðareyri um Fagradal til Lagarfljóts.  Með gerð flutningabrauta var fyrst farið að búa í haginn fyrir hestvagna, en fram til þess tíma voru nær allir flutningar með klyfjahestum.  Þjóðvegum um 1500 km á lengd skyldi haldið við sem reiðvegum.  1)

1)   Verkmenning Íslendinga V. Vegamál  eftir Jón Guðnason, bls. 8, útg. 1975


Ásgeir G. Ásgeirsson festir kaup á dönsku gufuskipi, nær 849 lesta stóru, smíðuðu í Skotlandi 1869.  Skyldi skipið  vera í förum milli landa, bæði fyrir Ásgeirsverslun og aðra.  Það hét áður "Helge", en Ásgeir skírði það upp og nefndi Á. Ásgeirsson.  Hann lét endurbæta það mikið og kom það fyrst til Ísafjarðar 8. maí 1894.  Skip þetta var fyrsta gufuknúna millilandaskip í eigu Íslendings. 1)

1)   Saga Ísafjarðar og Eyrarhrepps III. bindiJón Þ. Þór: bls. 99 o. áfr.  Útgefandi Sögufélag Ísfirðinga 1988.


Þetta ár réð landsstjórnin hingað til lands norskan verkfræðing; Niels Hovdenak, til þess að athuga vegi og vegstæði og kenna Íslendingum nokkur frumatriði vegagerðar. 1)

1)   Verkmenning Íslendinga V. Vegamál  eftir Jón Guðnason, bls. 9, útg. 1975.




 
1895 Almenn óánægja var með fáar og strjálar skipaferðir til landsins, skipin stóðust ekki áætlun og fóru úr höfn fyrir tímann og leiddi af því margvísleg vandræði og viðskiptatjón sem ekki fékkst bætt.  Far- og flutningagjöld þóttu of há og ósanngjörn og aðbúnaður slæmur.  Þetta leiddi til þess, að á Alþingi var rætt um það af fullri alvöru hvort Íslendingarnir gætu tekið skipaferðirnar í eigin hendur.  Niðurstaðan varð sú að tekið var á leigu með áhöfn gufuskipið Vesta, sem keppinauturinn Sameinaða gufuskipafélagið hafði átt.  Fyrirtæki þetta hét Eimskipafélag hinnar íslensku landsstjórnar.  Reksturinn gekk ekki sem skyldi og var hætt eftir tvö ár. 1)

1) Eimskip frá upphafi til nútíma, eftir Guðmundur Magnússon, bls. 19. Útg. Hf. Eimskipafélag Íslands  (X) 1998.

Vesta
 



1897 Enn gerður samningur við Sameinaða gufuskipafélagið, nú til fimm ára.



1900  Lokið við að leggja kerruveg milli Ísafjarðarkaupstaðar og Hnífsdals og litlu síðar fyrir botn Skutulsfjarðar.


Farið að flytja póst með hestvagni austur yfir fjall.


Annáll 860 - 1900     Annáll 1901 - 1975     Annáll 1976 - 2000


Forsíða - Um vefinn - Almennt - Annáll - Vegalengdir - Leiðir - Byggð - Vetrarumferð - Ár / sjór - Jarðgöng - Kostnaður - Afstaða  - Ýmislegt - Fréttir - Stuðningur
       Gestabók - Póstur

 
 
 

Í aðalsíðu

Upp

 Uppfært 19.03.2001