Eins og vikið er að í annál samgangna 860 - 1900 (X) var Ísland dreifbýlisland með agnarlítinn höfðustað með 1.444 íbúum 1860 og 499 íbúa í Vestmannaeyjum sem máski mátti kalla þéttbýli.  Eftir 1860 hófst þéttbýlismyndun á Íslandi og þjóðinni fór að fjölga umtalsvert.  Fyrst var þéttbýlismyndunin hæg en síðan jókst hraðinn og eftir 1890 varð hún mjög ör.  Að sjálfsögðu óx höfuðborgin en allt fram til 1910 var þéttbýlismyndun örari í öðrum landshlutum.   Eftir 1910 hófst svo tímabil Reykjavíkur.

Um aldamótin var Ísafjörður stærri en Akureyri en 1910 voru bæirnir ámóta, Akureyri ögn stærri.  Árið 1910 voru íbúar Ísafjarðar 1.854, en á átta öðrum þéttbýlisstöðum á  Vestfjörðum bjuggu 1910 8.828 manns, hafði fækkað um 1.141 síðan 1901, en um 396 síðan um 1860.Segja má að á þessu fyrsta byggðaþróunartímabili Vestfjarða hafi þéttbýlisstaðir fjórðungsins gert betur en að tryggja sveitafólki, sem vildi flytja, búsetumöguleika í eigin þéttbýli.

Á þessum árum kom ekki að sök þótt staðir væru einangraðir hver frá öðrum á landi.  Samskiptaþörfin var lítil og henni var hægt að fullnægja með sjóflutningum og gangandi eða ríðandi um vestfirska fjallvegi.

2.  Tímabil Reykjavíkur

Tímabilið frá 1910 til 1940 má kalla tímabil Reykjavíkur því yfir 73% fjölgunar þjóðarinnar komu fram á þeim stað.  Síðan bættust nágrannasveitarfélög Reykjavíkur og Suðurnes í hóp aðdráttarsvæða landsins.  Þegar horft er yfir hálf öld, frá 1910 til 1960, fjölgaði á suðvesturhorni landsins um 80.483 manns sem var tæp 89% fjölgunar þjóðarinnar.  Allir landshlutar lögðu af mörkum fólk til að byggja upp suðvesturhornið en Vestfirðir þó hlutfallslega langmest enda voru Vestfirðir eini landshlutinn þar sem fólki fækkaði á þessum árum.  Þar sem flutningatölur eru ekki til fyrir þetta tímabilverður að ganga út frá jafnri fólksfjölgun um land allt, til að framreikna íbúafjölda landshlutanna frá upphafsárinu til lokaársins og finna hve marga "vantar"  Miðað við þetta hefðu íbúar Vestfjarða átt að vera 27.607 1960 (reiknað frá 1910) en þeir voru 10.318.  Mismuninn "vantar" eða 17.289 manns sem, sem var hvorki meira né minna en 28 % af heildartölu "umframfjölgunar" á suðvesturhorninu, sem var 61.790. Í höfðatölu mælt var þetta einnig mest framlag nokkurs kjördæmis m.v. kjördæmaskipanina 1959 til 2000.  Suðurland kemst næst Vestfjörðum með 11.406 manns.  Á þessu tímabili fjölgaði um 2.745 manns í þéttbýli á Vestfjörðum en í dreifbýli fækkaði um 5.813.  Í þéttbýlinu bjuggu 1960 7.303 en í sveitunum 3.015.

Eftirfarandi tafla gefur dágóða mynd af afleiðingum hinna miklu mannflutninga :
 

Samkvæmt þessum tölum var fólk fætt á Vestfjörðum en búandi utan þeirra 9.804 en fólk fætt í öðrum landshlutum búandi á Vestfjörðum 1.546.  Mismunurinn er 8.258 manns.

Skýring á hinum miklu brottflutningum frá Vestfjörðum eru sjálfsagt margar.  Ein skýringin er sjálfsagt sú að vegna hins mikla útvegsbúskapar, sem stundaður var í sveitum Vestfjarða allt fram á þessa öld var íbúafjöldi sveitanna tiltölulega mikill m.v. aðra landshluta.  En þetta útskýrir ekki hvers vegna þéttbýli Vestfjarða var vanmegnugra að taka á móti sveitafólki en þéttbýli annarra ladshluta.  Vera má að hinar erfiðu samgöngur á landi hafi þá strax verið veruleg hindrun þéttbýlismyndunar, það að verslunarsvæði voru lítil, fámenn og einangruð, hafi staðið í vegi fyrir eflingu verslunar og þjónustu og þar með myndun stórra bæja.
 

Í kringum 1960 var mönnum orðið ljóst að byggð á Vestfjörðum var í hættu.  Íbúar landshlutans voru alls 10.318, þar af 7.303 í þéttbýli en 3.015 í sveitum.  Hinn öri brottflutningur benti til þess að sveitirnar væru að tæmast.  Þar með missti þéttbýlið bakland sitt og fólksforða.  Hvað þá myndi gerast var erfitt að segja um.  Alþingi ákvað þá að gerð skyldi áætlun um uppbyggingu á Vestfjörðum í þeim tilgangi að stöðva fólksflótta þaðan.  Þær athuganir sem gerðar voru á Vestfjörðum leiddu til margskonar tillögugerðar en þeir sem um þessi vandamál fjölluðu voru sammála um að grundvallarforsendur eðlilegrar byggðaþróunar í fjórðungnumværi að bæta samgöngur á milli byggða í þeim tilgangi að skapa stærri félags- og markaðsheildir.  Því var gerð áætlun um samgöngubætur í fjórðungnum sem að mestu leyti var framkvæmd.  Engu að síður er hreinn brottflutningur mikill allan þennan áratug eða samtals 2.004 manns eða 19,4 % íbúa fjórðungsins 1960.  Þetta er fyrsti áratugurinn sem til eru upplýsingar um fólksflutninga innanlands.væri að bæta samgöngur á milli byggða í þeim tilgangi að skapa stærri félags- og markaðsheildir.  Því var gerð áætlun um samgöngubætur í fjórðungnum sem að mestu leyti var framkvæmd.  Engu að síður er hreinn brottflutningur mikill allan þennan áratug eða samtals 2.004 manns eða 19,4 % íbúa fjórðungsins 1960.  Þetta er fyrsti áratugurinn sem til eru upplýsingar um fólksflutninga innanlands.

Allir landshlutar töpuðu fólki til Suðvesturlands, bæði til höfuðborgarsvæðisins og til Suðurnesja.  Mestu töpuðu Vestfirðir, í höfðatölu sem hlutfallslega.  Næst þeim kom Norðurland vestra með 1.596 manns brottflutta umfram aðflutta, 16% íbúafjöldans 1960.  Alþingi ákvað þá að gerð skyldi áætlun um uppbyggingu á Vestfjörðum í þeim tilgangi að stöðva fólksflótta þaðan.  Þær athuganir sem gerðar voru á Vestfjörðum leiddu til margskonar tillögugerðar en þeir sem um þessi vandamál fjölluðu voru sammála um að grundvallarforsendur eðlilegrar byggðaþróunar í fjórðungnum væri að bæta samgöngur á milli byggða í þeim tilgangi að skapa stærri félags- og markaðsheildir.  Því var gerð áætlun um samgöngubætur í fjórðungnum sem að mestu leyti var framkvæmd.  Engu að síður er hreinn brottflutningur mikill allan þennan áratug eða samtals 2.004 manns eða 19,4 % íbúa fjórðungsins 1960.  Þetta er fyrsti áratugurinn sem til eru upplýsingar um fólksflutninga innanlands.

Allir landshlutar töpuðu fólki til Suðvesturlands, bæði til höfuðborgarsvæðisins og til Suðurnesja.  Mestu töpuðu Vestfirðir, í höfðatölu sem hlutfallslega.  Næst þeim kom Norðurland vestra með 1.596 manns brottflutta umfram aðflutta, 16% íbúafjöldans 1960.

Fyrir áratuginn 1971-1980 eru til mun fullkomnari upplýsingar.  Brottflutningur var mun minni áratuginn sem heild, en undangengna áratugi hverju sem það er að þakka.  Alls fluttu 900 manns brott umfram aðflutta eða tæp 9 % íbúafjöldans 1970.  Samt sem áður er þetta sem fyrr hærri höfðatala og hærra hlutfall en í nokkurru öðru kjördæmi landsins.  Næst í höfðatölu kemur Suðurland með 815 manna hreinan brottflutning, en hlutfallslega Norðurlans vestra með 475 manns, eða 4,8% íbúatölunnar 1970.  Brottflutningur úr landsbyggðarkjördæmunum sem heild, frá Vesturlandi hringinn um landið til og með Suðurlandi, nam 2,3 % íbúafjöldans 1970.

Sem heild er tímabilið síðan 1970 tímabil heldur betra jafnvægis í þróun byggðar en áður, enda hagþróun fram undir 1980 landsbyggðinni mun hagstæðari en áður og meira afl lagt í byggðaþróunaraðgerðir en nokkru sinni fyrr.  En þessum tíma, 1971 til 1983, má skipta í þrjú tímabil.  Það fyrsta er frá 1971-1974.  Þá var brottflutningur af landsbyggðinni sem heild enn verulegur, 1.850 manns nettó.  Mestur var brottflutningur frá Suðurlandi 776 manns nettó en hlutfallslega mestur frá Vestfjörðum, 621 maður eða 6,2 % íbúanna 1970.

Næsta tímabil, 1975-1979, er eina "byggðajafnvægistímabilið" um langan aldur.  Flutningsjöfnuðurinn var landsbyggðinni sem heild hagstæður um 6 manns.  Verulegur hreinn aðflutningur var til Norðurlands eystra og töluverður til Austurlands og flutningar stóðust á á Suðurlandi. Hins vegar var enn um hreinan brottflutning að ræða frá Vesturlandi, 217 manns eða 1,56 %, og frá Vestfjörðum, 226 manns eða 2,27%.

Á síðasta tímabilinu 1980-1983, snaraðist byggðaþróunin yfir aftur.  Landsbyggðin tapaði 2.419 manns eða eða 2,6% íbúafjöldans 1979.  Og enn sem fyrr höfðu Vestfirðingar vinninginn með hæstu höfðatölu hreins brottflutnings, 511 manns og hæsta hlutfallið, 4,93%.  Allir landshlutar töpuðu fólki til Suðvesturlands, bæði til höfuðborgarsvæðisins og til Suðurnesja.  Mestu töpuðu Vestfirðir, í höfðatölu sem hlutfallslega.  Næst þeim kom Norðurland vestra með 1.596 manns brottflutta umfram aðflutta, 16% íbúafjöldans 1960.

Fyrir áratuginn 1971-1980 eru til mun fullkomnari upplýsingar.  Brottflutningur var mun minni áratuginn sem heild, en undangengna áratugi hverju sem það er að þakka.  Alls fluttu 900 manns brott umfram aðflutta eða tæp 9 % íbúafjöldans 1970.  Samt sem áður er þetta sem fyrr hærri höfðatala og hærra hlutfall en í nokkurru öðru kjördæmi landsins.  Næst í höfðatölu kemur Suðurland með 815 manna hreinan brottflutning, en hlutfallslega Norðurlans vestra með 475 manns, eða 4,8% íbúatölunnar 1970.  Brottflutningur úr landsbyggðarkjördæmunum sem heild, frá Vesturlandi hringinn um landið til og með Suðurlandi, nam 2,3 % íbúafjöldans 1970.

Sem heild er tímabilið síðan 1970 tímabil heldur betra jafnvægis í þróun byggðar en áður, enda hagþróun fram undir 1980 landsbyggðinni mun hagstæðari en áður og meira afl lagt í byggðaþróunaraðgerðir en nokkru sinni fyrr.  En þessum tíma, 1971 til 1983, má skipta í þrjú tímabil.  Það fyrsta er frá 1971-1974.  Þá var brottflutningur af landsbyggðinni sem heild enn verulegur, 1.850 manns nettó.  Mestur var brottflutningur frá Suðurlandi 776 manns nettó en hlutfallslega mestur frá Vestfjörðum, 621 maður eða 6,2 % íbúanna 1970.

Næsta tímabil, 1975-1979, er eina "byggðajafnvægistímabilið" um langan aldur.  Flutningsjöfnuðurinn var landsbyggðinni sem heild hagstæður um 6 manns.  Verulegur hreinn aðflutningur var til Norðurlands eystra og töluverður til Austurlands og flutningar stóðust á á Suðurlandi. Hins vegar var enn um hreinan brottflutning að ræða frá Vesturlandi, 217 manns eða 1,56 %, og frá Vestfjörðum, 226 manns eða 2,27%.

Á síðasta tímabilinu 1980-1983, snaraðist byggðaþróunin yfir aftur.  Landsbyggðin tapaði 2.419 manns eða eða 2,6% íbúafjöldans 1979.  Og enn sem fyrr höfðu Vestfirðingar vinninginn með hæstu höfðatölu hreins brottflutnings, 511 manns og hæsta hlutfallið, 4,93%.

4.  Ástæður breyttrar byggðaþróunar síðan 1980. 

Skýringar á sveiflum í byggðaþróun s.l. 13 ár er að finna í atvinnuþróuninni.  Hin mikla uppbygging fiskveiða og fiskvinnslu á landsbyggðinni í tengslum við útfærslu fiksveiðilögsögunnar, ör uppbygging ákveðinna staðbundinna þjónustugreina (grunnskóli og heilsugæsla) og uppsveifla í byggingariðnaði, sem var afleiðing þessa, stöðvuðu í bili hinn látlausa fólksflutning af landsbyggðinni.  En vegna hinnar sérstæðu grunngerðar íslensks þjóðfélags með höfuðborgarsvæði þar sem 54 % þjóðarinnar búa og þar sem 67 % allrar þjónustustarfsemi í landinu fer fram, mátti búast við að þróun byggðar myndi á sínum tíma breytast að óbreyttum starfsaðferðum.  Vegna þessarar grunngerðar koma margföldunaráhrif nýrra starfa í grunngreinum að meirihluta til fram á höfuðborgarsvæðinu þótt uppbygging í grunngreinunum eigi sér stað úti á landi.  Nokkur töf er frá því er grunngreinarstarf verður til þar til öll þjónustustörfin eru komin fram.  Þessi töf veldur því að byggðaþróunsnarast yfir um og upp úr 1980 vegna grunngreinauppbyggingar úti á landi s.l. áratug.  Þessi þróun mun halda áfram ef ekki tekst að auka þjónustuuppbyggingu úti á landi.  Í kjölfar þenslu þjónustugreinanna á höfðuborgarsvæðinu kemur síðan uppsveifla í byggingariðnaði sem aftur kallar á þjónustu.

Vestfirðir eru sá landshluti sem mest verður fyrir barðinu á þessari þróun, þar eð þar er þjónustuhlutfall lægst og erfiðleikar á þjónustuuppbyggingu mestir.

5.  Markmið byggðaþróunar á Vestfjörðum

Hér er látið staðar numið í grein Bjarna Einarssonar en tölurnar hér að neðan um íbúaþróun á Vestfjörðum síðan 1989 látnar tala sínu máli.  Einnig má vísa til skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands (X) um "Byggðir og búsetumyndun:  Þéttbýlismyndun á Íslandi - Haustskýrsla 2002 (X), sem kynnt var í janúar 2003. 
 

Á þessum vef Alþingis er vísað  í fjölmarga hlekki um byggðamál. 

Á vef Byggðastofnunar er fróðleikur og skýrslur um byggðamál.

Á vef Byggðarannsóknastofnunar Íslands við Háskólann á Akureyri er m.a. haldið úti gagnagrunni um rannsóknir á sviði byggðamála.

Á vef Fjórðungssambands Vestfirðinga má finna upplýsingar um sambandið og sveitarfélögin í fjórðungnum. 

Á  sérvef Morgunblaðisins (mbl.is) á slóðinni mbl.is/serefni/byggdamal, er að finna fyrirlestra um byggðamál, sem fluttir voru á málþingi Háskóla Íslands 1999 um byggðamál. 

Á vef Vinnumálastofnunar er að finna viðhorfskönnun meðal brottfluttra Vestfirðinga sem útskrifuðust úr grunnskólum á norðanverðum Vestfjörðum á árunum 1980 til 1995 í skýrslunni "Börnin heim til Vestfjarða." 

Vefur Sambands íslenskra sveitarfélaga.